گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن (اۉزبېکچه املا کتابی)

 اوکتای اسلان راه سوم نینگ قلمیدن

 1 ـ  گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    تیل بېلگی سی!

    گرامر نیمه دیر؟

    جانلیلر بیرـ بیریلری بیلن، اېلتیشیم قورماق اوچون، بیلّی بۉلگن سېسلرگه احتیاج تاپگن. بو سېسلر هر جانلی اوچون ـ او جانلی نینگ اۉز تۉپلمی اوچون، معنالر اِفاده قیلگن.  

انسان جانلیلرنینگ اُوست ذکالیگینی شکل بېرگن، او ذکا بیلن اېلتشیم قورگن، او اېلتشیم، سېس چیقرماق بیلن قوریلگن؛ او سېسلر زمان ایچیده معنا تاپگن. چونکه هر بیر سېس بیر مقصد اوچون قۉللنیلگن و او قۉللنیشدن بوکونگی تیل یره تیلگن.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

    (کۉز قنچه کۉرالسه، حقیقت نی اونچه بیلدیره دی!)

 

کیم اېدینگ اېسکی زمانده کیم بۉلدینگ خلقیم توشون

اویقیدن باش نی کۉتریب بیر قره گـــــین سېن بوکون

غفلتینگ آلدی مصیبت بو قدر اِېتمس مـــــــــی دور؟

آته لـــــــــرینگدېک الپ بۉل دنیا کۉرسین بیر قشون

بیر بۉلــیب بیر سېسگه یوریب یوروسه ی همت بیلن  

دنیا عالم نــــــــــــی تیتره تیب تیموربابا دېک بوکون

بیزگه کوچلـــــــی همت بیلن شانلّی شوکت بار عزیز

هیبتلی عدل یوره گلــــــــــی بیرله شی لی بیر بوتون

قیسقه گپیم اِې عزیزلر بیرلشــــــــــینگلر سیز بوکون

کېله جگنی یره تیب علم بیلن بیرلـــــــــــــــــی بوتون

 

آگاهلنتیریش!

1. اېلتیشیم؛ خبرلشماق، آلیببارماق.

2. افاده؛ مفهوم.

3. قۉللنماق؛ ایش آلماق؛ یاردم بېرماق.

4. توشونماق؛ فکر قیلیش.

5. اَلپ؛ پهلوان.

6. دېک؛ اۉخشگن (مانند).  

7. شانلی؛ افتخار.

8. ده ی؛ اۉخشگن (مانند).

9.دۉنماق؛ ایلنتیرماق (دورخوردن).

10. قیسقه؛ کوتاه.

11. سورکه لب (صیقل بۉلیب).

12. تېوره ک؛ اطراف.

13. سۉره ش؛ سوال.

14. اینجه؛ نازیک (ظریف).

15. یره تیچی؛ یره تگن کیشی.

16. پیت؛ زمان.

17. اېلتماق؛ آلیب بارماق.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    اگر تیل نینگ تاپلیش فلسفه سی نی اۉقیسه ی، انسان کمالگه یقینلشگنده، زمان ایچیده انسان آغزیدن چیققن «سېسلر» معنا تاپگن و تیل اۉز حریتی بیلن تاریخی نی یره تگن و تاووشلر نی سورکه لب (صیقل قیلیب) تاوشلرنی ـ تاوشلرنینگ قالیبیگه بېرگن.  

تیل دېگن مساله نی شاه جهان نینگ محتشم «تاج محلی»  دېک کۉرماغیمیز کېره ک.

اگر او محتشم اثرگه دقت قیلسه  ی ـ هر بیر تاشی نینگ خوشرویلیگی، استادی نینگ عالی ذکاوتی بیلن یره تیلگن. چونکه هر بیر تاشی اۉز مکانیگه یېرلشماق اوچون اۉز روحي نی او مکانگه مناسب قیلگن. بو باقیمدن بو اثر عیب سیز بۉلیب، دنیاچه شهرت تاپگن.

زیرا، بو اثرنینگ هر بیر عضوي بوتونی نینگ روحيگه مناسب یره تیلگن و بو ظریف یره تیلیش، سبب دیر که اگر تاج محل نینگ بیر تاشی نی تاج محلدن چیقرسه لر، او محتشم اثرنینگ زیبالی روحي بوزیله دی. یا اگر تاج محل نینگ تېوره گیگه تازه بیر معمارلی قیلسه لر، چاره سیز تاج محل نینگ قاعده لریگه مناسب و روحيگه مناسب حرکت قیله دیلر. چونکه او شاه اثرنینگ، اۉزیگه خاص بیر هواسی بار.

تیل دېگن حقیقت خودّی شوندېک بیر گرچک.

تیل، زمان ایچیده تاووشلری نی، اۉزی یره تگن؛ زیرا، کمچیلکلری نی اۉزی کۉریب، او فرصت نی مهیا قیلگن، تا تازه تاووشلر یېرلشسه!

«بو بیر تاریخي دوره»   

انسان هر دوره ده، اۉز رلینی اۉینه گن بۉلیب، تیل نینگ قاعده لریگه باغلی بۉلگن. بونینگ اوچون هر تیل نینگ اۉزیگه خاص روحي بار و اۉزیگه خاص قاعده لری بار و اۉزیگه خاص اسلوب گپیریشی بار.

تیل شناسلر بو ظریف یۉلنی بیلماق اوچون غیرت اِېته دیلر تا او یۉلنی تۉغری شکلده انسانلرگه بېره بېرسنلر. تیل شناسلرگه تیل نینگ حریتلی قاعده لری، اسلوب گپیریشی و تاریخي دوره سی مقدس دیر. یعنی هیچ قچان بۉلرنی بوزماق اوچون حرکت قیلمه یدیلر. چونکه اولر یره تیچی اِېمسلر؛ یره تیچی تیل نینگ اۉز دنیاسی دیر، او دنیا زمان ایچیده لازم بۉلگن پیتده، ینگی تاووشلرنی یره تیشی اوچون، انسان نی اۉرته مگه سوره دی. زیرا، انسان تیل نینگ حُکمیگه باغلی دیر؛ چونکه تیل بیر انسان یا نیچه انسانگه عاید بیر مال اېمس، او انسانلرگه مربوط بیر دېیر/ ارزش دیر!

«بو باقیمدن اونینگ اۉزیگه خاص دنیاسی بار.»

اگر قۉنوشمه اسلوبی زمان ایچیده اۉزگرسه ـ ده، تیل طبیعت یره تکن شرط لرگه اویملیلیک کۉرستیب، اۉز دنیاسیگه اۉز رلی نی اۉینه یدی؛ زیرا، تیل نینگ اوسلوب گپیریشی زمانلرگه بیر تورلی بۉلیب قالمه یدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

2 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (قېیینچیلیکنینگ قرشیسیده مظفرلیک، نفس نینگ اِیستگیده، حاکم بۉلماغدن اۉته دی!)

 

ینه بهار یامغیری لــــــــه بۉلیشه من

سن سیز بولوتلر له کـــــــــولیشه من

مجنون کــــــــــــــــــــــــبی هوشسیز

چاره ســـــــیز اۉزیم بیلن کېلیشه من

اېشیت فریادیم نــــــــی بیر اۉیله گین

یکّـــــــــــــــــــه بو دنیا گه ایلشه من

اوزاغلر ده سن غربت اوســـــــتیمده

سنسیز بو حیات لـــــــــــه کېلیشه من

حسرتسیز زمان، حکم سوره ر مـی؟

بۉلـــمگنینگده اۉزیم بیلن کولیشه من

یاغسین یامغیر هواده هــــۉل بۉله ی

چاره سیز بو هواگه ایلــــــــــیشه من

 

آگاهلنتیریش!

1. سنسیز؛ سۉز بیلن سیز تاووشی کېلگنده، سیز تاووشی «بۉلمگن» نی کۉرسته دی. (سنسیز؛ بې سن)

2. کۉستریچی؛ کۉرستّیدیگن.

3. قوپارماق؛ زور بیلن آلماق.

4. بویوک؛ کتّه.

5. اۉزگریش؛ باشقچه بۉلماق (دیگرگون)  

6. بیریکش؛ اره لش بۉلماق (آمیختن)

7. قۉللنیش؛ یاردم بېرماق؛ استفاده قیلماق.

8. بیله؛ بیلن (با؛ همراه).

9. قۉنوشماق؛ گپیرماق.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    تیل شناسلرنینگ علمي فعالیتلری نینگ نتیجه سی، «گرامر» دېگن حقیقت نی خلققه تقدیم اِېتگن. بو خدمت، خلق نینگ ذهنیگه، تۉغری اۉقیماق اوچون و تۉغری یازماق اوچون و تۉغری گپیرماق اوچون، یۉل کۉستریچی بۉلگن.

گرامرنینگ قاعده لرینی بیلمگن بیر کیشی، آنه تیلی نی تۉغری بیچیمده/ شکلده گپیریب، یازیب ـ اۉقیآلمه یدی؛ بونینگ اوچون گرامرنی بیلماق، بۉلمسه ـ بۉلمسلردن بیر حقیقت دیر. اگر بیر کیشی تیل نینگ بیر عضوي نی تۉغری بیچیمده/ شکلده بیلمسه، و او بیلمسلیگی بیلن حرکت قیلسه، او حرکت نینگ منطقي «تاج محل نینگ بیر تاشی نی قۉپاریب، باشقه بیر تاشنی قۉپارگن یېریده، قۉیماق دېک بیر منطق سیزلیک بۉله دی» او پیتده، تیل اۉز گۉزلیّ نی قۉلدن بېره دی. زیرا، او شونده ی بیر حقیقت که، او (تاج محل) اۉز حقیقي بدنی بیلن تاریخي اثر! «اگر بیر تاشی نینگ عوضیده، باشقه تاش قۉیسه لر، اونینگ روحيگه قرشی بیر عمل بۉله دی.»

تیل اوشنگه اۉخشش، اۉز قاعده لری بیلن بویوک اثر. اونینگ اوچون کیمسه نینگ حقی یۉق «او قاعده لرنی نظر گه آلمه ی، خودّه ناملی قیلیب، حرکت قیلسه!» گرامر دېگن حقیقت (تیل بېلگی سی) گپ نینگ قوریلیشی اوچون، گپگه، سۉزلرنینگ اۉزگریشی و بیریکشی سی اوچون، یره تیلگن بیر علم دیر. گرامر اصطلاح سی ایکّی معنا ده قۉللنیله دی:

1 ـ گرامرنینگ قۉللنیشی، تیل سیستمی نینگ، ترکیبی قسمی نی کۉرسته دی.

2 ـ خاص قانونلرنی، علمی اساسده، گرامرنینگ قۉللنیشی اوچون، اۉرگتدیدیگن فن نی بیلدیره دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

3 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (یشم پیتده خلق او زمان نینگ روحيگه اویگون، اقتصادی علمدن خبرسیز قالسه، قلُ لیککه محکوم بۉله دی!)

 

باش قۉیدیم عشق یۉلینگگه جسم زاردن مـــی دېی؟

عشقینگگه بې هوش بۉلدیم بوروزگاردن مـی دېی؟

کوندوزیم کېچه بۉلگن کېچه لر سحر بۉلــــــــمه ی

هجر آتشگه توشکن ظلم یاردن مــــــــــــــــی دېی؟

ایلیلدی کۉنگلــــــــــــــــــــیمگه قارارتیریلگن بخت

زندانگه توشدی جانیم بې قرار دن مـــــــــــی دېی؟

تېلبه لب بې خود لیگنی دېمه کــــــــــیم قیلدی سېنی

بیلمسنگ سېن اۉزینگدن بو روزگاردن مـــی دېی؟

قویاشیم سۉلدی مېنگه سنسیز یاقتی لــــــیک اېنمس

بو نور آچگن یوزینگدن بو بهاردن مــــــــــی دېی؟

 

     آگاهلنتیریش!

1. بوکیک؛ خم بۉلگن.

2. تاووش؛ حرف، کلمه، سۉز، گپیریش، کولیش، ییغله ش، شونی کبی چیققن سېس لرنی اۉزبېکچه ده تاووش دېیدیلر.

3. اۉرنک؛ نمونه، مثال.

4. نېگیز؛ ریشه؛ منبع.

5. کېله جگ؛ آینده.

6. اینجه له ی میز؛ تحقیق قیله میز.

7. اَنیق؛ ثابت؛ دقیق.

8. گرچک؛ حقیقت.

9. اویم؛ مناسب.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    تیل نینگ باشلنغیچیده، تاووش نینگ سېسی معنا تاپیب،  قیسقه گپلر بیلن باشلب، بوکونگی محتشم تیلگه اېریشگن دیر انسان!

حال شو تیل دېگن نینگ منطقي نی اینجه له یمیز؛ تیل نیمه دیر؟

تیل نیمه دیر؟

تیل انسانلر آره سی آلیش بېریش فکر نی توزه تّیدیکن و اېلتیشیم قاعده لری نی قوره تدیکن بیر سیستم.

انسان جانلیلر آره سی اوستون بېلگی لی یالغیز بیر جانلی دیر که، تیلدن اوستون عقلی بیچیمده ایش آله دی.

اگر اوزاق ـ یقینگه کۉز کیزدیرسک، تورلی نرسه نی کۉره میز و اولرنی بیلماق اوچون هر بیرسیگه بیر آت نی قۉللنه میز. هر آت نی که قۉللنه میز، خلق آره سی تانیلگن بۉلیب، بیر تیلگه قۉنوشّیتدیکن/گپیریتدیکن کیشلر آره سی قبول بۉلگن بۉله دی. او پیت که بیر نرسه نی تانیماق اوچون بیر آت نی ایشگه آله میز، اوشه سېس که او نرسه اوچون آغزیمیزدن چیقه دی، تیل اۉز ایستک و بجروسی و حریتی بیلن یره تکن بۉله دی.

اگر انسان ینگی آت نی ـ ده قۉللنماققه باشلسه، ینه ـ ده او آت نینگ قیناغیدن/ تاپیلگن یېریدن تاپیب، یره تیشی کېر ه ک.

چونکه قیناققه او آت نینگ اۉز یۉزی بۉلگن بۉله دی. گاه پیت ایکّی آتدن بیر ینگی آت قوریله دی. گاه پیت بیر آت بیلن بیر سۉز بیر بۉلیب یره تیله دی.

 اۉرنک بېرسم «اوچاق»

بو آت بو یوز ییلده که تکنولوژی ینگی نرسه نی یره تی، قۉللنماققه باشلندی. اېندی بو آت نی «بولیم/هجا» لشتیریب کۉره میز. تورک تیل نینگ قیناغیدن می آلیلگن، یۉقسه یبان یېردن می کېلگن؟

تورک تیلی دېگنم اۉزبېکچه دن باشلب، برچه تورک تیلیده قۉنوشیتدیکن خلقلرنینگ تیلی.

بو آت نی بۉلیم لشتریب کۉرسک «اوچ» و «آق» سۉزلردن یسه لگن. بو آت نینگ قیناغی اېسکی سۉزلریمیزدن بۉلیب « سۉز یسه وچی قۉشیمچه لر بیلن یسه لگن.»

 هر سېس نی که آغزیمیزدن چیقره میز، اۉرنک: «اوچ» بو سېس مینگلر یوزمینگلر میلیونلر آغیزنینگ بجروسی بیلن پیشیب بو کونگی سېسگه اېریشگن.

بو یۉلچی لیککه سېکین سېکین ساده لشیب تاتلی بۉلیب پیشیب کېلگن؛ چونکه اوزون بیر سوره/ زمان ایچینده اوزون تاریخده یره تیلگن.

بونینگ اوچون کیمسه بو سېس نی بوزیب ایسته گی دېک قۉللنالمه یدی.

 اۉرنک بېرسم «قویاش» قویاش دېگنیمیز پیتده اۉزبېکچه تیلده اېگه من بۉلگن هر کیشی نینگ عقیلگه کائنات نینگ قویاشی نینگ کۉرینیشی کېله دی. زیرا، بو اسلوب انسانینگ ایچده تېنگریدن بیر یره تیلیش دیر. اگر هر بیر اۉزبېک قویاش دېگن سېسگه کائنات نینگ قویاشی نینگ تصویری نی عقلیگه کېلتیرسه، ایکّی قاعده دن اییری اېمس:

1 ـ هر بیر اۉزبېک قویاش دېگن سېس نی آغزیدن که چیقره دی، باشقه لرنینگ چیقرگن سېس بیلن، بیرمه بیر بۉلیش کېره ک.

او سېس نی یازوده ـ ده بیر تورلی یازو بیلن یانسیتماق کېره ک.

2 ـ تاریخ بۉییچه قویاش دېگن سېس سورکه لب کېلیب، ایخچم لیککه اۉتیب و تاتلی بۉلیب خلق آره سی تیلگه یېرلشگن.

شو گرچک/ حقیقت نی بیلماغیمیز کېره ک «هر بیر تاووشنینگ سېسی نی» تیل بیلیمدان استادلریمیز بیر ملی مطابقت بیلن باید خلققه ایتسه لر. اېندی سوراو شو «تیل می یازوونیینگ خدمتیده یۉقسه یازوومی تیل نینگ خدمتیده؟

دوامی شعردن سۉنگره

 

4 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر کیشی اگر اۉز خطالری بیلن آرقه داش بۉلیب، درس چیقرالمسه، خطالرینینگ تگیگه ایزیله دی!)

 

گونش یۉزلینی کۉردیم کــۉرگن دېک بهار دېدیم

قاپقاره زلفلریگه باغلــــــــــــــــــندیم بو یار دېدیم

قیشیم نی ایله نتیردی گونشلـــــــــــی روزگاریگه

بهاردن نور نـــــی ساچدی عجیب بو گلزار دېدیم

زیبا بۉلــــــــــــــگن بۉییگه بیر نظر که تشله دیم

روحــــــــــیم اوچدی بدندن روحیمگه عیار دېدیم

بیلمسلیک نـــــــــــی بدندن اوچیردی روحی بیلن

غفلت کـــــه اوچدی باشدن، عشقیگه بو یار دېدیم

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    تیل یازونینگ خدمتیده می یۉقسه یازو تیل نینگ خدمتیده می؟

ادب بیلن عرض اِېتسم تیل بیرینچی درجه ده انسان اوچون کېره کلی بیر نرسه.

انسان، یشمنینگ ایلک زمانلریدن باشلب، تیلگه محتاج بۉلگن؛ چونکه اېلتیشیم اوچون تیل کېره کلی بۉلگن. انسان که کېلیشمه گه باشله گن، او کېلیشمه بیلن تیل اهمیت تاپیب، هر نرسه نینگ اوستیگه بیر سۉز یره تکن. او سۉز که بیر تۉپلیم نینگ ایچیده رواج لنگن، انسانلر او سۉز بیلن او نرسه نی بیر ـ بیریگه بیلدیریب اېلتشیم نی قورگن. بو اسلوب بو کونده و کېله جگده ـ ده اۉزه ل بیر اسلوب!

هر سۉز که انسان نینگ آغزیدن چیقدی، بعضی انسان تاتلی بیچیمده ایتماغنی باشله دی؛ نتیجه ده، شعر هم تیل بیلن یان ـ یانگه یوریب، کېلیشمگه باشله دی.

بو سوره/ زمان اوزون سوره بۉلیب، انسانینگ یشمیگه، کۉرینیش بېردی. انسان که کېلیشمه لر بیلن یوریدی، اوزاق یېرلردن اېلتیشیم قورماق اوچون، باشقه بیر کېلیشمه نی ایکسیک لیگنی کۉردی.

او ایکسیکلیگنی یازو دېگن کېلیشمه اۉرته دن کۉتردی؛ یعنی یازو/ خط، یره تیلدی.

یازو یره تیلیب تیل نینگ ایسته گیگه باغلی بۉلیب، اونینگ خدمتیگه کیردی.

 تاریخي بېلگیلر کۉرسته دی: «تیل نینگ ساغ قالیشی اوچون، تۉغری یازو توری، بیر تیل اوچون کېره کلی دیر.

او یازو توری تاووشلرنینگ سېسی نی تیل نینگ ایسته گیگه باغلی بۉلگن لیگنی، باید که بیوروق بېرسه.»

اېندی که قۉنوشمه میز یازونینگ بیلیميگه بارگن، تیل یازونینگ تۉغری بیچیمده یازیب اۉقیماغیمیز اوچون هر بیر «حرف» نینگ روحی نی بیلیب، طبیعتیگه اېریشمه میز نی شرط قۉشگن.

چونکه یازوده و عروض علمیده بیرینچی درجه ده اهمیتلی نرسه، بیر یازو توری نینگ حرف لرینی، تۉغری بیچیمده بیلماق دیر.

حرفلرنینگ مکتوبلی شکلی بار و بیر ـ ده تیلگه کېلتیریش شکلی بار.

بو ایکّی شکلی نی بیلماق بیرینچی درجه ده کېره کلی.

بونینگ اوچون هر بیر حرف نینگ ایچ دنیاسی نی بیلماق کېره ک.

نېگه بو بچیمده کېره کلی؟

1ـ سۉزلرنینگ سېسی نی تۉغری بیچیمده یازوگه تۉکماق اوچون و تۉغری بیچیمده یازودن اۉقیماق اوچون و تاتلی شیرین یازو نی ساده بیچیمده یازماق اوچون کېره کلی.

2 ـ عروض علمی نی تۉغری بیچیمده بیلیب، بو علم نینگ اینجه لیکلری نی بیلماق اوچون کېره کلی.

یعنی هر تیلده اگر حرف سېسی و اونینگ ایچ دنیاسی تۉغری بیچیمده بیلیلمسه، یازه ر لیگدن ـ ده تۉغری یازو چیقمه یدی و شاعرلیگدن ـ ده تۉغری شعر چیقمه یدی. اگر بیز اۉزبېکلر بو دیېرلی مسئله نی بیلیب یازونینگ اوستیگه یوروسک اېدیک، بوکون شرط بۉلمیدی بعضی استا بوزه ر استادلر و بعضی استا بوزه ر شاعرلر اوچون، مونچه سیقنتیگه توشسک  اېدی. چونکه اۉزبېک جامعه میزده الفبا نینگ نیمه دېگنلیگی نی بیلمه ی استا و شاعر بۉلگنلر کۉپ. بو کتاب بیلن مېنیم ایستگیم، گینجگلریمیزگه/ جوانلریمیزگه تۉغری فکر نی یره تماق اوچون یاردمچی بۉلماق.

زیرا گینچلریمیز کېله جککه یۉل بیریچی دیېرلردیر. انشالله بولرنینگ بجروو ایشلری، بو استا بوزه ر استادلرگه و استا بوزه ر شاعر لرگه تۉغریلیگنی کۉرستیب، جامعه نی تۉغری یۉلگه سوققه دی.

ادامه سی شعردن سونگره.

 

5 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (زمانینگ روحي نی بیلمه ی یوروگنلر، اېزیلماققه محکوم!)

 

ییغلـــــــــسه دل هجردن یار اوچون نالان بۉلیب

آقه دی یاش کـــــۉزلردن، دامله دامله قان بۉلیب

غربت ایلسه اوزاغدن توشسه قسمت یۉلـــــــــگه

یاش توشر کۉزلردن دامله ســــــی جریان بۉلیب

قنچه کۉرسه جفانـــــــی یار اوچون عشق یۉلیدن

قینه مس ایتسه یامان یار اوچــــــون یامان بۉلیب

کېلــــسه دلدن قان توکیب عشق اوچون بیر هوس

عشق یۉلــــیده یوریدی عشق اوچون نالان بۉلیب

دلبردن دل دواســــــــــــــــی کېلمسه او خسته گه

کیمسه دن کېلــــــمس دوا خسته گه درمان بۉلیب

بېریلسه غم سفره گه آش بۉلـــــــــــــیب قسمتیگه

بیر امید یاردن کېلــــــــسه غم کېتر ویران بۉلیب

 

    آگاهلنتیریش!

    کېتر شکلده یازیلسه می تۉغری؟ یا ـ ده کېته ر شکلده می یازیلسه تۉغری؟

اۉزبېکچه یا ده پارسچه ده، حرفلرنینگ ایچ دنیاسی بیلیلمسه، یازو ناتۉغری لیککه کېته دی؛ چونکه اونداش حرفلر یعنی سېسسیز حرفلر «سۉزنینگ گرچک یوزینی کۉرستالمه یدی.» بونینگ اوچون تشقریدن سېسلی آوازلر سېسلی حرفلر بۉلیب یعنی اونلی لر بۉلیب یاردمچی بۉله دی. «کېتر» سۉزگه «ت» حرف و «ر» حرف نینگ اۉرته سیده یومشاق «a» سېسی بار؛ لېکن بو سېس «ت» حرفنینگ ایچیده ذاتاً بار بۉلگن بیر نرسه، بونینگ اوچون «کېتر» شکلده بۉلماغی کېره ک. 

یا بعضیلر که کېتار شکلده یازه دیلر؟ بولر الفبانینگ ایچ دنیاسیدن خبرسیز کیشیلر.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    سوراو شو: قیسی میتود بیلن حرفلرنینگ ایچ دنیاسی نی بیلیب، حقیقي روحیگه اېریشه میز؟

بو سوراوگه شو جواب: حرفلر نی بیر دوزّن/ ترتیب کۉرینشگه کېلتیریب، تش/ بیرون کۉرینیشی نی کۉرینگ و اۉزینگیزدن سوال قیلینگ «تش کۉرینیش تیلگه کېلتیرگن سېس نی بېراله می؟ یۉقسه تشقریدن کېلگن باشقه بیر سېسگه می محتاج؟»  

بو نقطه یازو اوچون جوده دیېرلی!

اۉرنک بېرسم: «ب»«ت»«ث»«م»«د» نی تیلگه کېلتیریب، هر سېس که آغیزدن چیقه دی دقت اِېتسک، کۉره میز هر بیر حرفگه تش دنیادن سېس قوشیلیب سېس بېرگن.

اۉرنک «س» سېسی.   

بو سېسگه «ی سېسی بیلن ن سېسی» قوشیلگن. «ی» سېسی سېسلی حرفلردن بۉلیب «س» حرف کېلگن سۉزلرگه، اۉز اۉیین بجروسی نی اۉینه یدی.

اۉرنک بېرسم «بارسم» کلمه سی.

اگر بو کلمه نی بۉلیم لشتریب کۉرسک «بار» و «سم» سۉزلر دن یسلگن «بار» سۉزنینگ ایچیده الف دن چیققن یوکسک «a» سېس بار؛ چونکه «ا» حرفی سېسلی حرفلردن. لېکن «سم» سۉزگه تشقریدن اینجه «a»  سېس یاردمچی بۉلگن. اېندی بیلماغیمیز کېره ک بو سېس قیسی حرفدن یره تیلدی «س» دن می؟ یۉقسه «م» دن می؟

بو سېس «س» دن یره تیلدی زیرا بۉلیم لشتیرگنده ایکّنچی حرف بیر بۉلیمگه، سېسلی حرف بۉله دی. بو اوچون «س» حرفی بیلن «م» حرف نینگ اۉرته سیده «س» حرفیدن کېلگن اینجه «a» سېس بار. بونینگ اوچون «بارسم» کلمه سیگه بیر «ه» حرفی کېره ک اېمس که یازیلسه.

یعنی اگر بارسم کلمه سی نی «بارسه م» شکلده یازسک، تۉغری سیز بۉله دی. چونکه اینجه «ه» سېسی، «س» حرف سېسی نینگ ایچده ذاتاً بار. شوندېک هر بیر سۉزگه که «ه» حرف سېسی قوشییلماققه کېلسه، «ه» حرفی نی یازمه دن اول حرفلرنینگ ایچ دنیاسیگه کېرماغیمیز کېره ک. اگر حرفلرنینگ ایچ دنیاسیگه بو سېسلر بۉلمسه اېدی «بارسم» نینگ عوضده «بارسه م» شکلی بۉلیدی. باشقه اۉرنک بېرسم «آتم، آنم، اوکم، اکم» بو کلمه لرنی بۉلیم لشتیریب کۉرسک؛ اۉرنک «آتم» «آته + م» سۉزلردن یره تیلگن. چونکه آتم کلمه سی «آته لی» بۉلگن نی کۉرسته دی. بو باقیمدن «آته» سۉزی بیلن «ایگه لیک قۉشیمچه» بۉلماغی شرط. لېکن ایکّی سی بیر کلمه بۉلگنده، نېگه «آته دن» «ه» سېسی چیقه دی؟

چیققن بو سېسگه قه یېردن سېس کېله دی؟

جواب ینه حرفلرنینگ ایچ دنیاسیدن کېله دی.

بونینگ اوچون حرفلرنینگ ایچ دنیاسیگه کېرماغیمیز کېره ک. «آتم» دېگن کلمه گه «ت بیلن م» نینگ آره سیگه «a»  اینجه سېس بار؛ بو سېس «ت» حرفی نینگ ایچده بۉلگنی اوچون «ه» سېس چیقریلدی. چونکه «آته» کلمه سی بیلن «م» قۉشیمچه بیرلشگنده «آتم» سېسی یره تیله دی؛ زیرا بو سېس نی تیل قبول قیلگن و یازو تیل اوچون بار بۉلگن بیر حقیقت.   

دوامی شعردن سۉنگره

 

6 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (زمانینگ روحي نی بیلیب، جامعه یگه یۉل بېریتدیکن کیشی نینگ آتی، تاریخ یازه دی!)

 

نـــــې زمان یامغیر یاغسه خیالیمگه ایله سن

اوپیشکن پیتدن بېری مېنی مېندن آلــــــه سن

بیر یامغیرلــــــی هواده دوداغینگدن اوپبیدیم

او زماندن بو یانه عشققه دعوت قیلــــــه سن

قارارگن هوا اېدی یامغیرلـــــــی بولوت بیلن

یامغیرلــــــی او هوادن کۉزلریمگه  کېله سن

دوداغینگنینگ اوچلری سـاووقدن تیتره بیدی

تیتره گندن اوپبیدیم او حالـــــگه اېپ ایله سن

باربۉلدېکچه خاطره کــــــــۉزلریمده فقط سن

نـــې زمان یامغیر یاغسه مېنی مېندن آله سن

 

   تیل بېلگی سی دوامی:

    بیز اۉزبېکلر یازومیز اوچون عربچه دن فارسچه گه اۉتکن الفبا نی قۉللنه میز. عربچه نینگ الفباسی که پارسچه گه اۉتدی، 4 حرف پارسلر پارسچه تیل اوچون عربچه نینگ الفباسیگه قۉشدیلر. شو حاضر پیتده 33 حرفلی الفبا پارسچه تیلگه خدمت قیلیب باره یاتیبدی. بیز اۉزبېکلر تیلمیزنینگ سلامتی اوچون «ایکّی حرف» بو 33 حرفگه علاوه اېتدیک؛ چونکه اۉزبېکچه میزگه اۉزبېکچه اسلوب بیلن سېس بېرماق اوچون ایکّی یومشاق سېسلیگه احتیاج تاپیلگن. بولر «ې» یومشاق حرف و «ۉ» یومشاق حرف.  

عربچه دن کېلگن حرفلرگه، باشقه الفبالرگه بار بۉلگن منطق.

یعنی حرفلر تشقریدن یاردم آلالمسه لر «سېس» بېرالمه یدیلر.

بونینگ اوچون عربچه دن کېلگن بو حرفلرگه تشقریدن «آلتی سېس» یاردمچی بۉلیب پارسچه نی شکل بېرگن، اۉزبېکچه گه اېسه «ایکّی یومشاق سېسلی، التی سېسگه علاوه بۉلگن» بو حرفلر یازو اوچون خدمتده. بو آلتی سېسدن «اۉچ سېسی» قیسقه سېس و «اۉچ سېسی» یوکسک سېسلر.

ایکّی یومشاق ـ ده بو منطق بیلن بار بۉلگن.

بولر حرف اېمس لېکن حرفلر بیلن کېله دیلر؛ بونینگ اوچون سېسلی حرفلر دېدیلر.

اۉرنک بېرسم: «ب» حرفیگه که اۉچ قیسقه سېس ـ سېس بېرگن، او شونده ی تیلگه کېله دی:

«بَ» «بِ» «بُ»

یعنی «به، بی، بو» شکلیده یقین سېس بۉلیب، «ب» حرفیگه سېس بېرگن و «ب» حرفی تشقریدن کېلگن سېس بیلن سېس چیقرگن.

بو اۉچ قیسقه سېس «هه، هی، هو» شکلده یقین سېس بۉلیب، حرفلرگه سېس بېره دیلر.

اۉچ یوکسک سېس اېسه، بو اوچ قیسقه سېس نینگ ایکّی بۉیوتی کبی.

بولر «آ، او، ای» سېسلرگه یقین شکلده، حرفلرگه قۉشیلیب، سېس یره ته دیلر.

بو 33 حرف که عربچه و پارسچه دن اۉزبېکچه گه کېلگن، «122» شکلده پارسچه یازوگه یانسیدی.

«هر بیر یازه ر یا شاعرنی بیلماغی کېره ک.»

اېندی سۉراو شو: «بیز اۉزبېکلر که 33 حرف نینگ یانیده، ایکّی حرف نی قۉشتیک، بو ایکّی حرف بیلن عربچه و پارسچه دن کېلگن حرفلر اۉزبېکچه میزگه نیچه شکلده یازوگه یانسیدی؟ زیرا، اۉزبېکچه میز نینگ واج سېسلری عربچه دن و پارسچه دن ایری. بو منطق نی بیلمگن کیشی سوادسیز.»

بیرآز تیل بیلگن استادلریمیز توشونیب، خلقیمیز نی آیدینلتسینلر.

بو سېسلردن یا حرفلردن بیری سی قۉللنیلمسه «پارسچه ادبیاتی فرم پارچه بۉله دی.»

بو منطق نی هر بیر تیل بیلگن کیشی، گونش نی کۉرگندېک کۉره دی و بیله دی و بو فلاکت بۉلسملیگی اوچون، سۉنگیگه چه مجادله قیله دی چونکه خطالی یازو، تیل نی اۉلدیره دی.

ذاتاً عربچه دن کېلگن حرفلر پارسچه گه و تورکی تیلرگه ایکسیکلیگنی یاسیتکن؛ زیرا تیل نی تۉغری بیچیمده بو یازو توری کۉرستالمه یدی. بونینگ اوچون عثمانی امپراتورلی زمانیده، بو ایکسیسک لیگنی کۉریب، اۉنسکیزینچی یوزییل نینگ یری سیدن اعتباراً تارتیشمه گه بېردیلر. بو علملی تارتیشمه لر، جمهوریت زمانیده میوه سی نی بېریب «لاتین بو کونگی تورکچه یازوگه اۉتکزدی.»

اېندی سوال شو «اگر اۉزبېکچه یازوگه ایکّی حرف ایکسیک بۉلسه، بیر فلاکت بۉلمه ی می؟»

فلاکت بۉلمسه، بیری لری منطق قویاله می؟

اگر فلاکت بۉلسه، بو حقیقت نی بیلیب اۉزبېکچه میز نی پارسچه لشتیریب یازگن یازه ر و شاعرلریمیز، ملی خائن لیککه بۉی بېرمه ی می لر؟

هر تیل اۉز دنیاسی بیلن یشه یدی.  

هر تیل اۉز طبیعتی بیلن بار بۉله دی.

تیلگه خیانت قیلمه ماغیمیز اوچون، «حرفلرنینگ ایچ دنیاسیگه کېرماغیمیز کېره ک.»

حرفلرنینگ ایچ دنیاسی نی بیلمگن بیر کیشی، اگر اۉزینی یازه ر یا شاعر دېب ایتسه، اوندن فلاکت بیر حال بۉلمه یدی.

 

آگاهلنتیریش:

الفبا: الف، ب، پ، ت، ث، ج، چ،‌ ح، خ، د، ذ، ر، ز، ژ، س،‌ ش، ص، ض، ط،               ظ، ع، غ،  ف، ق، ک، گ، ل، م، ن،          و، ه، ی. بولر 32 حرف همزه بیلن 33 حرف یومشاق «ۉ، ې» بیلن 35 حرف.

35 حرف اۉزبېکچه میزگه خدمت بېره دی.

حرفلرنینگ ایچ دنیاسی و سِرلری:

1 ـ «ا؛ الف، و؛ واو، ی؛ یی بولر سېسلی حرفلر» نېگه سېسلی حرفلر؟ چونکه بولر سېسسیز حرفلرگه یارمچی بۉلیب اولرگه سېس بېره دیلر.  

2 ـ «ب؛ بی، پ؛ پی، ت؛ تی، ث؛ ثی، چ؛ چی، ح؛ حی، خ؛ خی، ر؛ ری، ز؛ زی، ژ؛ ژی، ط؛ طا، ظ؛ ظا، ف؛ فی، ه؛هی. بولر ایکّی حرف بیلن تلفظ بۉله دیلر. ایکّینچی حرف بولرده سېسلی حرفلر دیر؛ یازوده ایکّینچی حرف بیلن سېس بېره دیلر اۉرنک: مادر؛ ما ، در؛ در نینگ قولاققه کېلگن سېسی دaر دیر a سېس دال دن یره تیله دی؛ اگر ایکّینچی حرف بۉلمسه بولرنینگ سېسی ایکسیک قاله دی»

3 ـ «ج؛ جیم، د؛ دال، ذ؛ ذال، س؛ سین، ش؛ شین، ص؛ صاد، ض؛ ضاد، ع؛ عین، غ؛ غین، ق؛ قاف، ک؛ کاف، گ؛ گاف، ل؛ لام، م؛ میم، ن؛ نون. بولر اۉچ حرف بیلن سېس بېره دیلر. بولرده ـ ده ایکّینچی حرف سېسلی حرف؛ بونینگ اوچون بولر ـ ده سېسلی حرف بیلن یازوگه توکیله دیلر.

هر بیر کلمه گه حرفلرنینگ اۉرته سیده تیلگه بو اۉچ سېسلی حرفلردن سېس کېلسه، اۉرنک: کېلسم؛ سم سېسگه س و م حرفلرنینگ اۉرته سیده a سېس بار. بو سېس «سین» حرفنینگ ایچیدن کېله دی. اگر a سېسگه ه یا الف حرفی یازیلسه خطا بۉله دی.»

 

    آگاهلنتیریش!

    عربچه دن کېلگن الفباده، تارتیشیلمس بعضی قاعده لر بار. بو قاعده لردن بیر دانه سی، هر هجانینگ ایکّینچی حرفی سېسلی بۉله دی. سېسلی بۉلگن حرف نینگ چقرگن آوازی، سېسسیز حرف نینک ایکّی بۉیوتی بۉله دی. اۉرنک: «تات، شاد، یاد» بو سۉزلرگه ایکّینچی حرف نینگ سېسی که سېسلی دیر، تیلگه ایکّی برابر باشقه حرفلریدن کۉره سېس چیقره دی. اېندی گپ نی بیر حقیقتگه کېلتیره من «یومشاق حرفلر هر بیر سۉزگه هر هجانینگ ایکّینچی حرفی بۉلیب کېله دیلر، یېر، کۉز، سېو...کبی» اۉرنک: سېوگیدن «سېو» آوازی، سېو آوازی اگر یومشاق «ې» بیلن یازیلمسه، «ی» سېسی که سېسلیلردن دیر کوچلی شکلده تیلگه کېله دی. چونکه سېسسیزلرنینگ ایکّی بۉیوتی بۉلیب کېلماغی شرط. بو سېس اۉزبېکچه گه «سېوگی» سۉزینی اۉزبېکچه لیگدن چیقریب، پارسچه لشتیره دی؛ بو اوچون سېو کبی سۉزلر یومشاق «ې» و یومشاق «ۉ» بیلن یازیلماغی کېره ک.

دوامی شعردن سۉنگره

 

7ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (زمان روحی نی بیلیب، او زماده گی بوزیتدیکن سۉزلرنینگ قرشی سیگه، جامعه نی حرلشتیرماق اوچون کوچلی سۉزلر بیلن چیقسه، تېنگری دېک یره تیچی و پیغمبر دېک اېلچی بۉله دی و اونینگ آتی روشنفکر/ آیدین بۉله دی!)

 

مېنگه که اوسلام بېرسه باشقه سی نـی نیمه قیله ی

دوداغیدن شراب بېرسه باشقه سیگه نېگه اۉلـــه ی

گل باغیگه گر کــــــــــیرسم تیکن توپراغدن کېتسم

ایدین کېچه گــــــه توشسم موندن باشقه نیمه تیله ی

میخانه گـــــــــــه کیرگن من می له غسل قیلگن من

لذت بېرگن بو خانه دن باشقه سیگه نېگه ایلـــــه ی

ایچیگـــــــی اگر که ایچسمم باشدن عقل نی بېرسمم

جنت بۉلـگن عشق خانه نی آیاق تیگی نېگه قیله ی

بیر اوپیجیگ او لبی نــــــــــــی قیمتی نی سبب نی

عقل اگر که بیلمسه به عقلـــــــــــــــگه نیمه اېله ی

 

    آگاهلنتیریش!

    ایله ی و اېله ی؛ ایله ی بیر نرسه نی بیر نرسه گه ایلماق؛ اۉرنک: قوماش نی میخگه ایلدیم. اېله ی بیر نرسه نی اېله ماق؛ اۉرنک: یاریم نینگ اوستیگه زر اېله دیم. آنه تیلیمیزگه مونچه ظریفلیکلر بار، لېکن تیل بیلمس بعضی شاعرلر و استادلر، یومشاق ې و یومشاق ۉ نی نظرگه آلمه ی بو تیلگه خیانت قیله دیلر.  

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    پارسچه و تورکچه تیلرنینگ دنیاسی و طبیعتی ایری ایری می؟ یۉقسه بیر بیرسیگه یقین می؟

هر تیلده، اۉزیگه خاص بیر دنیا و اۉزیگه خاص بیر طبیعت بار. پارسچه تیل مهمان پرست بۉلیب، یباندن کېلگن سۉزلرگه، آچیق بیر تیل دیر؛ بونینگ اوچون مینگلرچه سۉز/ کلمه تش دنیادن کېلیب بو تیل نینگ ایچیگه، خودّی بو تیل نینگ سۉزی دېک یېرلشگن. لېکن تورکچه تیللر یبان سۉزلرنی قېیینلیک بیلن قبول قیله دیلر؛ امّا تېنگری تورکچه تیللرگه «سۉز یره تیش بجروسی نی بېرگن.» هر یبان سۉزنی تورکچه تیللر تورکچه سی نی جوده ـ ده قۉله ی بیچیمده یره تاله دیلر. بو نعمت «تاپیلمه یتدیکن بیر نعمت دیر.» اۉرنک بېرسم «کمپیوتر» سۉزی یباندن کېلگن بیر سۉز دیر، اگر پارسچه تیل پارسچه سی نی یره ته من دېسه، جوده هم قیینه له دی، لېکن تورکچه تیللر ایکّی علیحده معنالی سۉزدن، یا ـ ده بیر معنالی بیر معناسیز سۉزدن قۉله ی بیچیمده یره تاله دیلر.

اۉرنک «بېلگی سیار.»  

اگر چیتدن کېلگن بیر سۉز پارسچه گپنی ایچیگه کیرسه، گپ نینگ گۉزلیگی بۉزیلمه یدی، لېکن تورکچه تیللرنینگ ایچیده بۉلسه، گپ نینگ تاتلی لیگینی بوزه دی.

بیلماغیمیز کېره ک «هر تیل نینگ که ایری دنیاسی بار، اگر او دنیانی بیلیب یوروسک، او تیلگه خدمت قیلاله میز.»

 دوامی شعردن سۉنگره.

 

8 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (درد یکّه درد اېمس، انسان نی تۉغری یۉلگه توشوندیریتدیکن بیر سب هم بۉلاله دی؛ اگر توشونیتدیکن عقل بۉلسه!)

 

سېنگه باققن بیر جفت کــۉز من بۉله من سېوگلیم

یۉلــــــینگه توشکن بیر یۉز من بۉله من سېوگلیم

بوتون عمر بۉییچه قلبیمگه سېوگلــــــــــــــی سن

سېوگی یۉلـــــــــیگه بیر ایز من بۉله من سېوگلیم

کېچه کندوز کۉزیمگه آیدینلــــــــــی بیر نور سن

نورگه عاشق بۉلـــــگن اۉز من بۉله من سېوگلیم

سېوگــــــــــــی تولی ایچیمدن سۉیله سم اۉزیمدن

سېنگه اېگیلـــــــگن بیر یوز من بۉله من سېوگلیم

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    هجا/ بۉلیم؛ بیر سۉزنینگ واجدن سۉنگره کیچیک بیر بۉلیمی دیر، سوال شو: بۉلیمشتیرماق نینگ نیمه اۉیینی بار، یازوده؟

هجا دېگن منطق، بیر گپگه اوشه سېس که، آغیز بیر مرته که آچیله دی، آغیز دن چیقه دی.

اورنک: آته؛ آ + ته.

آته دېگن پیتده «آ» سېسی بیرینچیدن آغیزدن چیقه دی، اوندن کېیین «ته» سېسی.

چونکه آته سۉزی ایکّی هجالی بیر سۉز، زیرا ایکّی مرته ایری ایری آغیزدن چیقه دی.

ایتماغیم کېره ک که هر بیر بۉلیمده، بیر سېسلی حرف نینگ بارلیگی بۉله دی.

«بیر اونلی!»

هیچ بیر بۉلیم «سېسلی» حرف بیلن باشلنمه یدی.

اېندی سۉراو شو «آته» نینگ باش حرفی سېسلی اېمس می؟

البته باش حرفی سېسلی لېکن هر بیر بۉلیمگه اگر باش حرفی سېسلی بۉلسه، باش حرفیدن اول «همزه» رل اۉینه یدی و او حرف نی یوروش یۉلینی بیلیرگین قیله دی؛ اگر الف حرف بیلن باشلنگن بۉلسه.

بیلماغیمیز کېره ک هر بیر بۉلیمگه که بیر سېسلی حرف بۉله دی، بیر گپ نینگ ایچیده قنچه سېسلی حرف بۉلسه، اوشنچه بۉلیمی بۉلگن بۉله دی.

اۉرنک: پروانه؛

پر + وا + نه.

پر دېگنیمیزده «پ» حرف و «ر» حرف نینگ آره سیده «a» سېسلی بیر سېس کېره دی؛ بو سېس بو بۉلیم نینگ ایکّینچی حرفی بۉله دی و سېسلی حرف یره تیله دی.

«وا» و «نه» هم شو منطق بیلن قورشه له دی.

پروانه اۉچ بۉلیملی بیر سۉز؛ اونینگ اوچون اۉچ هجالی دېیله دی. بیر سۉز نی بۉلیم لشتیرماق منطقی بیلن، او سۉزنی نیمه بۉلگنی تنیله دی؛ او سۉز آنه تیلدن بیر سۉز می؟  یۉقسه یباندن کېلگن بیر سۉز می؟

او سۉز قنده ی بیر آت؟ ساده می؟ مرکب می؟ شونده ی باشقه ـ باشقه ....نی بیلدیره دی.

هر بیر حرف نینگ ایچ دنیاسی نی بیلماق کېره ک، اوندن سۉنگره هر بیر سۉزنینگ بۉلیم بۉلیم قیلیب هر بیر بۉلیم نی بیلماق کېره ک.

اگر حرفلرنینگ ایچ دنیاسی بیلیلمسه و هر بیر سۉزنینگ بۉلیملری نینگ منطق و حرکتلری بیلیلمسه، تۉغری یازو یره تیلمه یدی.

 دوامی شعردن سۉنگره.

 

9 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر درخت قویاشدن آلگن و توپراغدن آلگن نعمتی نی میوه شکلده قویاشگه و توپراققه کۉرسته دی؛ انسان ـ ده جامعه دن آلگن اخلاق و تربیه سی نی بجرگن ایشی بیلن کۉرسته دی!)

 

بیر بهار کـــــــــبی اېس سنگ دنیامگه

بیر غزل بۉلــــــیب قۉنسنگ صدامگه

بهارنــــــــی کۉزتوتگن قمری کبی من

کۉز توتگنیمگه کېلـــــــــسنگ هوامگه

بیرتېنگری بیر ده مېنی اونوتمگین سن

قۉل آچــــــــگن من کېل دېیب دعامگه

لـــــــبیمگه بیر غزل یشه ب تۉخته گن  

عشقینگدن سېسله یدی مرامـــــــــــــگه

اېشیت سم صـــــــــــبالب قۉلاغلریم له

او سېوگـــــــــــــــی سېسینگنی دوامگه

بیرتېنگری بیرده سېن سن دوداغلریمده

دعا قیله من کېلــــــــــــــسنگ دعامگه

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    کلمه نیمه دیر؟

    معنالی هر بیر کیچیک گپ که، نېچه حرفدن قورشلگن بۉلسه،  کلمه معنا بېره دی. 

اۉرنک: ایتماق، اورماق، قیلماق، بېرماق، کتاب، گل، قلم...

تیلنینگ سلامتلیگی اوچون، هر بیر سۉز نی تۉغری بیچیمده گپیریب، تۉغری بیچیمده یازماق کېره ک.

تشدن کېلگن کېلیشمه لر، انسان اوستیده اۉز اۉیینی نی اۉینه یدی. انسان اېسه بو اۉینلرگه بۉیین اېنیب، بېلگی سیز شکلده سۉزلرنی قۉللنه دی. اگر بیر خلق نینگ تیلیگه بېلگیسیز بیچیمده سۉزلر کیرسه و تۉغریسیز بیچیمده سېس چیقرسه، او تیل اۉلیمگه بیر آدیم یقین بۉله دی.

تیل اۉز دنیاسی بیلن حر و دنیامیک دیر.

تیل نینگ قوچاقی هر پیتده، انسانلی کېلیشمه لرگه آچیق دیر؛  بو اۉزه لیک سبب دیر پارسچه تیلی یا تورکچه تیللر، نېچه عصر اۉتکن تیللردن ایری بۉلیب، بو عصرده، اۉز شېوه سی نی یره تکن.

یازو ده اېسه هر بیر «حرف» نینگ سېسی، اۉز طبیعتی بیلن اۉیین اۉینه یدی.

انسانینگ یشم طرزی، تیلگه حریت بېرگن. بو حریت سبب دیر اگر تیل نی بیلگن کیشیلر تیل نینگ سلامتی اوچون حرکت اېتمسه لر، تیل اۉز حریتی بیلن اۉزی نی یۉقاته دی؛ چونکه باشقه بیر کوچلی تیل نینگ تاثیریگه قاله دی.

 بونینگ اوچون تیلگه «تیل بیلن انسانلرنینگ بۉلیشی شرط و تیلگه قبول بۉلگن قاعده لر بیلن هر سۉزنینگ تۉغری سېسی شرط.»

هر عصر ده بو قاعده لرنینگ سېسی نی و برچه سۉزلرنینگ سېسی نی باید که تیل نی بیلگن کیشیلر جامعه گه ایتسه لر و باید هر باشدن بیر سېس چیقماغنی یۉقاتسه لر.

هر بیر سۉزنینگ سېسی نی تۉغری بیچیمده تیل بیلگینلردن اۉرگندیگدن سۉنگره، سۉزلرنی بیر جمله گه/ قۉنوشمه گه شکل بېرماق اوچون یۉل تاپه میز.

اۉرنک: ایتماقدن؛ ایتی، ایتینگ، ایتیلر...

یا ـ قیلماقدن؛ قیلدی، قیلدیلر، قیلدینگیز، قیله میز کبی.

اگر مسئله گه کۉز کېزدیرسک، تیل بیلگینلر «قیلماق» یا «بیلماق» شکلده هر بیر سۉزنینگ تۉغری سېسی نی بیلدیرگنلر، اوندن سۉنگره سی شکل بېرماق املا قاعده لرنینگ ایچیده یېرلشتیرماق، بیزلرگه توشه دی.

«ماق» سېسی هر بیر سۉزدن ایریلیب، ینگی بیچیمینی آلیب، بیر جمله نینگ ایچیده ایېرلشه دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

10 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر سۉز که آغیزدن چیقه دی، آغیزنینگ صاحبی نی کیم بۉلگنلیگی نی کۉرسته دی!)

 

قویاشیم نی ییتیردیم قۉی که کۉزلرگه باقه ی

نورنی آلیب کۉزلردن دردلی یۉلیمگه تاقه ی

مېن مېندن اۉتالدیم، بیر ـ ده سېندن اۉتالــــسم

اۉتالمه دیم مېن سېندن کـــــۉزلرینگگه آقه ی

زهرلشدی کېچه لر سَحر کېلـــــمه دی مېنگه

قارنغی کېچه لرگه یاقتی نی آلیب ســــوقه ی

جامگه لبیم که تېگسه کولیمسه منگ کېله دی

جام شرابـــــــــــــی ایچیدن او شرابگه آقه ی

غنچه بۉلیب آچیلسنگ بلبلنینگ قرشـی سیگه

سېوگیم نی عشققه تۉکیب او غنچه گه باقه ی

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    اېندی کېلیدیک جمله یسه ماققه.

    شو سۉزلر نی بیر جمله یسه سک: «اۉقیتیچی، تیمور، ایتی، کتاب، آل، اۉقی»

بو کلمه لرنینگ هر بېری سی اۉز دنیاسی نینگ ایچیده معنا یره ته دی،  لېکن بیر گپ/ قۉنوشمه اوچون، قاعده لرگه ضرورت تاپه دی، یان ـ یانگه کېلتیریب بیر جمله/ گپ قورشه سک. 

اېندی قاعده لر نی یېرلشتیریب بو کلمه لردن بیر جمله قورشه یمیز: «اۉقیتیچی تیمور گه ایتدی، کتاب نی آل اۉقی.»

شونده ی توشونینگ: «اون، شکر، سوو، یاغ» بار لېکن آلاو بۉلمسه حلوا پیشه دی می؟

آلاو حلوانینگ پیشماغی اوچون، تېنگریسل بیر قاعده!

شوندېک بیر گپ نی قورشه ماق اوچون، قاعده لر بۉلماق کېره ک و بو قاعده لرنینگ سېسی نی ـ ده، تۉغری بیچیمده جامعه گه  بېرماق کېره ک.

ینه ایش، تیل بیلگن کیشی لرگه توشه دی؛ بو سېسلر نی تۉغری لیگینی آره شتیریب، اَکادمیک سویه سیگه کېلتیریب، خلق خدمتیگه قۉیسه لر.

منه شو قورشه لگن جمله گه «گه» سېس قۉشیمچه سی و «نی» سېس قۉشیمچه سی کلمه لرنی یان ـ یانگه کېلتیریب جمله قورشه گن.  

«گه، ده، نی، بیلن، دن، بیله ....» بو قۉشیمچه لر بیر جمله یسه ماق اوچون بۉلمسه بۉلمس قاعده لر دیر. قنده ی که آلاو خام نی پشیره دی، بو قۉشیمچه لر ـ ده، کلمه لردن گپ قورشه یدی. اېندی بیلماغیمیز کېره ک «اگر بو قۉشیمچه لرنینگ سېسی، تورلی تورلی بۉلیب گپگه بېریلسه، تۉغری بۉله می؟»

دوامی شعردن سۉنگره.

 

11 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (نور جوهر ایچیده بۉلمسه، تشقریگه ساچیله می؟ انسانینگ هر بیر سۉزی انسانینگ ایچیده کی نور نی کۉرسته دی!)

 

او نازیک قۉللرینگنی اوزه ت کین بیرآز

قلُ بۉلـــــــه ی قۉللرینگگه بو آرزو نیاز

یا که آلـــــگین اۉلدیرگین بو عمر بیتسین

یا که کېلـــگین بو جانگه بو عشقدن آواز

یۉلینگگه توشـکن کۉنگیل نېگه ایتمسین؟

اُۉل دېسنگ سېن اۉلـه من باشقه سۉز آز

بیر عمر انتظارلـی بیر سۉزینگ اوچون

اوچیرگین بو دنیادن عشقینگـــــگه بیرآز

ایسته سنگ قۉی توگلسین بوعمر سېن له

بۉلمه سنگ او اۉلیم دور بو سېسدن آواز

قوقو یایلگن سېندن باشــــــــــدن چیقرگن

یا کېلگین یا اۉلدیرگین بو ایستک نی یاز

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    اېندی بیر قیسقه قۉنوشمه نی/ گپنی اینجه لب قاعده لرگه اۉته میز.

اۉرنک:

تیمور اکه تیمور نی سوو قیلیب آلدی.

بو قیسقه گپمیز بیر جمله نی بیان اِېته دی؛ چونکه یېتّی کلمه لی بیر گپ بیلن بیلّی بیر هدف نی اۉرته گه قۉیه دی. بو گپگه «دی» تاووشی جمله گه معنا بېرگن؛ زیرا فعل بیلن یسه لیب، ینگی بیر معنا چیقرگن. (آلدی)            

بو جمله گه آلدی کلمه سی «شکل یسه ب» هدف نی،  کۉرستگن.   

اېندی «آلدی» کلیمه سی نی گرامر باقیمدن نظرگه آله میز. سوال شو: بو کلمه نینگ اهمیتی نیمه دیر؟

آلدی، قالدی، بېردی، اۉپدی...

یاغدی، ساغدی، ساتدی...

ېیدی، توردی، کېتدی، ېیتدی...

آلدی، آلدیم، آلدینگ، آلدیلر، آلدینگیز، آله سیز، آله من...

قالدی، قالدیم، قالدینگیز، قاله دیلر، قاله سیز، قاله میز...

دقت قیلسه ی، بو کلمه لر بیر ایش نی اجرا بۉلیشی اوچون و او ایشگه بیر منطق بېرماق اوچون، بیر عمل نی کۉرسته دی.  

(ماضی یره ته دی)

هر جمله یا هر گپگه بیر اصلی «نېگیز» بار، اگر او نېگیز بۉلمسه او گپ یا جمله نینگ منطقي بیلّی بۉلمه یدی. مثلآ: «تیمور اکه تیمور نی سوو قیلیب آلدی»  

بو گپگه دقت قیلسه ی «آلدی» کلمه سی بو گپگه بیر منطق بېرگن و بو کلمه، گرامرگه «شکل و سۉز یساوچی بۉلیب، فعل + دی قۉشیمچه سی بیر تازه لیک نی یره تگن و فعل نی ماضیگه اۉتگزگن» و جمله گه (گپگه) منطق بېرگن و او گپ بیر جمله بۉلگن.  

اېندی شونی بیلماغیمیز کېره ک، اگر «فعل» بیر گپگه  بۉلمسه، او گپ نینگ نیمه دېگنی بیلّی بولمه یدی.

چونکه فعل، گپ نینگ حال، کېله جگ و اۉتگن زمانی نی  کۉرسته دی و بیر عمل نی کۉرسته دی.

آلدی، قالدی، بېردی، اوپدی...

یاغدی، ساغدی، ساتدی... 

ېیدی، توردی، کېتدی، ېیتدی...

بو کلمه لر انیق بۉلگن «دی» تاووشی بیلن یره تیلگن و قۉشیمچه شکلده «دی» بۉلیب قۉشیلگن و ماضی بیر فعل نی یره تگن.

هیچ قچان «د حرفی و ی حرفی» باشقه حرف نی قبول قیلمه یدی زیرا تاووش نی سېسی بوزیله دی.

اۉرنک:

یاغدی؛ یاغ + دی = یاغدی؛

آلدی؛ آل + دی = آلدی؛

سات + دی = ساتدی.

«دی شکل یساوچی» قۉشیمچه سی (د + ی = دی) اېندی اگر «د» حرف نینگ عوضیده باشقه بیر حرف استفاده بۉلسه و یا «ی» حرفینینگ عوضیده باشقه بیر حرف استفاده بۉلسه، مثلآ «و» حرفی قۉللنیلسه، «دی» قۉشیمچه سی «دو» شکلیده بۉله دی. او پیت بو قۉشیمچه قۉشیلگنده، تاووش نینگ سېسی که «گپگه، تیل او سېس نی یره تگن» تیل نینگ منطقيگه ضد بیر سېس یره تیله دی.

اۉرنک:

یاغ + دو = یاغدو؛

آل + دو = آلدو؛  

سات + دو = ساتدو.

بو بۉله دی میمونگه تۉن کییدیرگنلیک!

دوامی شعردن سۉنگره.

 

12 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بوکونگی زمانده مسلمانلر اۉز یشم کلتورلریدن مدافعیده، اسلامدن اېمس!)

 

اوی لریننگ لامپه لــــــــــری یاقیلگن

کۉز کۉز بۉلــــیب بیر بیریگه باقیلگن

بو احـــــوالده قنده ی تینسین یوره ک؟

مېندن کېتیب باشقه گه او سوقیلــــــگن

مېنی کــــــۉرگن دېوانه دېب اۉیله یدی

چونکه اوندن رنگ خــــزانگه تاقیلگن

فریادیم دور اې فلـــــک سېن اېشیتگین

او ظالمنینگ دشمنلیگـــــــی سوقیلگن  

دیرک دلم اوی لرینینگ دمـــــــــــــیده

تیتره گن او چونکه اونگه یقیلـــــــگن  

بو حالیم له یاپاله من مــــــــی یۉل نی؟

رســــــــــوا بۉلر بو دل غم له اۉقیلگن

بو غملر ده تینه مـــــــــی بو یوره ک؟

چونکه گلــــــــیم باشقه گه او سوقیلگن

 

آگاهلنتیریش!

1. چېکماق؛ تارتماق؛ عذاب تارتماق کبی.

2. نېگه؛ نیمه گه.

3. قۉشیمچه؛ قۉشیلگن.

4. دېیر؛ ارزش.

5. اۉزگرتیرماق؛ باشقچه قیلماق.

6. تینماق؛ طاقت قیلماق.

7. دیرک؛ لرزه.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «دی» نی «دو» شکلده یازیش طبیعي که جهالتلی نی کۉرسته دی؛ چونکه قۉشیمچه لر اۉزبېکچه گه، بدن نینگ بیر اصلی عضوي کبی.

یا بو تیل نینگ بیر پارچه سی او.

شو منطق نی فارسچه بیلن قیاسلی نظرگه آلسه ی، فرض قیلینگ فارسچه دن «رسید» کلمه نی یازیب، سۉنگره اونی اۉزبېکچه گه یازسه ی:

«باردی» بۉله دی.

«باردی» فارسچه ده گی «رسید» سۉزیگه ایش دېیر دیر.

رسید کلمه سی «رسیدن» دن، اۉرتگه کېلگن. بو کلمه اۉزبېکچه دېک ایکّی قۉشیمچه لی اېمس (رس + ید = رسید بۉلسه بیر منطقی بۉلمه یدی) 

لېکن «باردی» سۉزیگه اساسآ فعلگه «دی» قۉشیمچه سی  قۉشیلیب، ینگی معنالی سۉز بیلن بیر شکل و بیر باشقه ینگی معنالی سۉز یره تیلگن. پارسچه گه «ید» سۉزینی هر یېرده قۉللنالمه یمیز لېکن اۉزبېکچه ده «دی» سېسی نی فعل نی ماضی قیلماق اوچون هر بیر فعلگه قۉللنه میز.

باردی، آلدی، یېدی، قیلدی...

اگر قۉشیمچه لرنینگ بیر حرفی نی باشقچه قیلسه ی، او نېگیز ده گی سېس نی بېرالمه یدی. بونینگ اوچون «باردو، یاغدو، کیلغای شونینگ کبی باشقه ـ باشقه سی...» خطالی و تۉغری سیز بۉله دی.

 

    (آگاهلنتیریش! بعضی شاعرلریمیز تیلنینگ منطقي نی بیلمه ی، اېسکی کتابلردن کۉریب، کیلغای، ملغای، گیل... شوندېک بوکونگی تیلگه مناسب بۉلمگن تاووشلرنی قۉللنه دیلر، بومنطق سیزلیگنی خبرسیزلیگدن باشقه منطقي یۉق.)

      

    اگر بیری لری یا برچه استادلر بو استادلرنینگ ایچیده نوایی جنابلری بۉلسه ـ ده، اگر «دی» تاووشی نی «دو» شکلده یازسه یا یازسه لر، یاغدی نی یاغدو، آلدی نی آلدو، ساتدی نی ساتدو یا باشقه قۉشیمچه لر نینگ سېسی نی اۉزگرتیریب یازسه لر، تیل اۉزیگه او یازیلیش نی و او گپیریش نی حقارت بیلیب، اۉز وجودیدن چقریب تشقریگه آته دی.

چونکه هیچ بیر تیل شناس اگر نوایی جنابلری بۉلسه ـ ده، تیل  نینگ قرشی سیده خودّه ناملی قیلالمه یدی.

(حضرت نوایی قیلمگن باشقه کیمسه قیلمسین نقطه)

(نوایی نینگ تیلی اۉزبېکچه اېمس چونکه اۉزبېکچه بو زمانده گی تیل!)

زیرا تیل اۉز حریتی بیلن اۉزی سېسلرنی یره ته دی و اۉز قاعده سی نی یره ته دی. سبب بوکه تیل بیر کیشی یا نېچه کیشی نینگ شخصی مالی اېمس، بو باقیمدن و بو منطقدن، تیلگه خدمت قیلگن کیشیلرنی «تیل شناسلر» دېیه میز.

(تیل یره تیچی دېمیمیز چونکه خطا بۉله دی!)

بو قۉشیمچه، سۉزنینگ لغوی معناسی نی باشقچه قیله دی، او اَنگلتگن حادثه نینگ بارلیققه، مناسبتی نی افاده له یدیگن قۉشیمچه، شکل یساوچی قۉشیمچه دېیله دی.  

اُورنک:

کېلدی؛

آلدی؛

باردی؛

یاغدی.

شکل یساوچی قۉشیمچه نېگیزنینگ گرامری خصوصیتی نی اۉزگرتیره دی و بعضی نېگیزلرنینگ معناسیگه، قۉشیمچه معنا قۉشه دی.   

دوامی شعردن سۉنگره.

 

13 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اگر انسانلر کېله جگ اوچون توشونچه و رواجلی کلتورنی اصلاح قیلمسه لر، هر تۉغری آدم نا تۉغری لیککه اۉته دی!)

  

کېت دېیه سیز بو یېرلـــــــــــردن ذاتاً کېته من

بېرینگ مېنیم سېوگلیم نـــــــی کۉزدن ییته من

او بۉلمسه بو جانیمگه جانم بۉلر مـــــــــــــی؟

او جانیم نـــــــــــی آله ی دېییب دلدن کوته من

سوداسیز حیاتم یۉق اجلدن باشقه ســـــــی یۉق

اونـــــــــــــــــــــــی اجلگچه قدر دلگه توته من

قۉل کۉتریب خداوند دن او نـــــــــــی تیله دیم 

بېرینگ مېنگه تیله گن نــــــــــــی ذاتاً کېته من

روحدن کېلگن جانم اجیر قانم دلدن اونگه اسیر

او بۉلـــــــــــــــــمسه حیاتیمگه بیلینگ بیته من

بېرینگ مېنیم سېوگلیم نــــــی سۉز نی توته من

کېت دېیه سیز بو یېرلـــــــــــــردن ذاتآ ییته من

   

    تیل بېلگی سی دوامی:

    بیر قۉشیمچه نینگ بیر حرفی باشقچه بۉلسه، نېگه تیل اۉز وجودیدن چیقریب آته دی؟  

جواب بېرماق اوچون ایکّی اۉرنک بېره من:

1 ـ فرض قیلینگ بیر بسته «ېیمک تقیمی» اوچون کاسه، پیاله، چاینک آله سیز و بیر رنگ، بیر نقش نگار بۉلگنی نی نظرگه آله سیز، اگر او بسته نینگ ایچیدن بیر دانه سی باشقچه چیقسه، قبول قیله سیز می؟ محقق که قبول قیلمه ی سیز.

چونکه او سرویس نینگ گۉزل لیگی نی و روحي نی بوزه دی؛ تیل ـ ده  شو منطق بیلن هر بیر تاووش نینگ سېسی نی یره تگن و او سېس نی اۉز ایچیده یېرلشتیرگن.

(بو حقیقت نی بیلمگن انسان تیل شناس اېمس!)  

2 ـ فارسچه ادبیاتیدن بیر اۉرنک بېره من: شو جمله لر:

الف) احمد از کابل آمد. «بو جمله گه "آمد" کلمه سی فعل قبول بۉلگن.»

ب) رسول کتاب را گرفت.

«بو جمله گه "گرفت" کلمه سی فعل قبول بۉلگن.»

ت) کاظم در مکتب رفت. «بو جمله گه "رفت" کلمه سی فعل قبول بۉلگن.» شوندېک: کرد، خورد، برد، رفت، آمد... بو فعل کلیمه لر بوتون یازولرده، تیل قبول قیلگن سېس بیلن یازیله دی (نقطه)  

اېندی اگر بو کلمه لردن بیر حرفی نی عوضیده باشقه بیر حرف قۉیسنگیز، او سېس نی، و او معنانی بېره می؟

فارس تیلی قبول قیله می؟

ادبیاتچیلر قبول قیله می لر؟  

هیچ بیر وقت! سوال شو: نېگه اۉزبېکچه ده بعضی کیشی «باردی» نی «باردو»، «یاغدی» نی «یاغدو» یا «کیلغای» «اًیتای»... یازه دی؟  

بو نابغه لرگه عقل قه یېر ده دیر؟

«دی» تاووش قۉشیمچه سی، «گه» قۉشیمچه سی، «ده» قۉشیمچه سی، «بیلن» قۉشیمچه سی شوندېک باشقه ـ باشقه قۉشیمچه لر ده، هیچ کیم نینگ حقی یۉق که بیر حرفی نی خودّه ناملی قیلیب باشقچه یازسه.

(حتی نوایی حضرتلری هم بۉلسه!) 

دوامی شعردن سۉنگره.

 

14 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (جامعه نینگ آبادلیگی ناتۉغری انسانلرنینک بۉینیده دیر، اگر که اولردن تۉغری آدملر درس چیقرالسه!)

 

قنچه که حیات سورسنگ تۉی می سن بو دنیاگه

بیلـــــــــــگین که بو یشم اۉخشه یدی بیر رویاگه

خوش بۉلـسنگ خفه بۉلسنگ بورویا یشه نه دی

خواهله گنینگ بۉلــــــــــمه یدی کیرمگین هواگه

اگر اۉزدن اۉیله سنگ بو یشم نــــــــــی بیله سن

بو یشم نینگ سرلری توشر هر آن صــــــــــداگه

بو اوچون سۉنگ کونیم دې گۉزلیکـــکه یشتکین

عمرینگ نینگ هر کونی نی هر لحظه بو هواگه

بو یشمنینگ یوکی نی هرپیت شانه گه چېک کین

چېکنینگ نی قدر دېب کـــــــــیرگین سېن رویاگه

رویا دېییب تورتمگین حقیقت دېب قانمــــــــــگین

بو یشم نینگ ســـــری بار تاپشیرگین سېن خداگه

 

آگاهلنتیریش!

1. تویغو؛ حس؛ حس قیلماق. (ادراک)

2. فاعل؛ بیر ایش نی عمل قیله یاتگن کیشی یا بیر نرسه!

مثلآ: آش پیشدی «آش» فاعل «پیشدی» فعل.

3. فعل؛ عمل؛ ایش؛ اجرا بۉلگن بیر حرکت.                

ماضی،  حاضر و کېله جکنی، «فعل» دېگن سۉز کۉرسته دی.

4. مفعول؛ فاعل بیلن فعل نینگ آره سیده گی «نرسه» که اونینگ اوچون جمله شکل تاپه دی، «مفعول» ایتیله دی.

تیل بېلگی سی دوامی:

 

    تیل بېلگی سیده فاعل نیمه دیر؟

فاعل نی بیلماق اوچون ینه شو جمله دن یا شو قۉنوشمه دن/ گپدن ایش آله میز: تیمور اکه تیمور نی سوو قیلیب آلدی.  (بو بیر جمله)    

شو گپگه قره سی «آلدی» کلمه سی «فعل» بۉله دی. چونکه بیر عمل بجریش بۉلگن نی کۉرسته دی. اېندی بو ایش نی بجرگن باشده «بیری» بۉلماغی کېره ک.

او بیری که بجریش اوچون حرکت قیلگن، اونی «فاعل» دېییدیلر.   

بو جمله گه «تیموراکه» بیر ایش نی بجریشی اوچون حرکت قیلگن، بونینگ اوچون تیموراکه بو گپگه «فاعل» ایتیله دی.

شوندېک آش پیشدی جمله سیگه «آش» کلمه سی «فاعل» بۉلگنلیگنی کۉرسته دی و «پیشدی» کلمه سی فعل بۉلگنی نی کۉرسته دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

15 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉز آیینه سیگه قره مگن خلق، روحاً قللیککه محکوم!)

 

عشق یۉلیگه توشدیم عور کورمه مېنی

عشق یۉلینینگ دردی لـــه اورمه مېنی

کیپریگینگ قاشینگگه تېگده یــی زمان

گۉزل او کۉزلردن اییرمـــــــــــه مېنی

سودانینگ شفقـــــــــــی تۉغیلدی زمان

عشق باغچه ســـــــــــــیدن قیرمه مېنی

کۉنگلـــــــــــیمده تویغولر آتش ایچیمده

آلاودن کویلــــــــــک نی کیدیرمه مېنی

بو ســــــــــــاچلر شمالده سنبل بیچیمده

سۉکیش ایچیدن ســــــــــــاوورمه مېنی

دوداغینگ تیلـــــــــــیدن شربت ایچیدن

بو تاتلـــــــــــــــی رویادن اییرمه مېنی

هوس ســیز بیر حیات تیریک قالرمی؟

اۉیینگه کېلـــــــــــــــتیریب قیرمه مېنی

او باللـی دوداغدن سـۉز بېرگن عشقدن

محبت لـــــــــی بیر یۉلدن اییرمه مېنی

 

    آگاهلنتیریش!

    1. دوداق؛ لب.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    فعل و فاعل نینگ آره سیده، «مفعول» کلیمه سی بار. اېندی تیل شناسلیککه مفعول دېگن کلیمه، نیمه دیر؟

شو گپگه:

تیمور اکه سوو قیلیب آلدی.

بو گپنی اېشیتگن کیشیلر حیران بۉلیب قاله دیلر چونکه «تیموراکه» نیمه نی سوو قیلیب آلگن؟

زیرا اۉرته ده سوو بۉلگن نرسه نینگ اسمی یۉق.

او سوو بۉلگن نرسه نینگ آتی تاپیلگن پیتده، او آت «مفعول» دېییله دی.  

اېندی جواب نی تاپه میز: تیموراکه نیمه نی سوو قیلگن؟

جواب: تیمور نی سوو قیلگن.

بو گپگه «تیمور» فاعل بیلن فعل نینگ آره سیده بۉلشیی اوچون و جمله گه معنا بېرگن نی اوچون مفعول دېییله دی.

یا باشقه اۉرنک:  

معلم کتاب نی اۉقیدی. بو جمله نینگ ایچیده «معلم، فاعل»، «کتاب، مفعول»، «اۉقیدی کلیمه سی، فعل» نی کۉرسته دی. چونکه کتاب نینگ اوستیده بیر عمل اجرا بۉلگن. لېکن «نی» دېگن کلمه هم اۉرته ده بار. بو کلمه تیل بیلگیده نیمه دېییله دی و نیمه رل نی اۉینه یدی؟    

اېندی: جمله (بیلّی بیر گپ) فاعل، مفعول، فعل نینگ نیمه بۉلگنی نی بیلدیک، اېندی «نی» تاووشی یا کلمه سی یا قۉشیمچه سی نینگ نیمه منطق معناسی نی «بارلیگینی» بیلماغیمیز کېره ک!     

1 ـ «نی» نینگ منطق معناسی نی اینجه لیمیز، بو کلمه، نیمه نی افاده اِېته دی؟

2 ـ بو قۉشیمچه قیسی یېرده اۉز نقشی نی اۉینه یدی؟

«نی» نیمه دیر؟

بو قیسی قۉشیمچه؟

«نی» مفعول نی یسه ماق اوچون و اونگه یاردمچی بۉلیب  جمله گه منطق بېرماق اوچون، واسطه دیر.  

مفعول نیمه دیر؟

فعل نی که تاپسه ی، یعنی بیر عمل نی که کۉزگه کېلتیرسه ی، سۉره ی میز «نیمه نی دېب؟»

یا «کیم نی دېب؟»

بو یېرده «نیمه» یا «کیم» نینگ عوضیده قۉیلگن جانلی یا جانسیزنینگ «مفعول» دېیه میز.

بو منطققه کۉره «نی» قۉشیمچه سیدن اول، کېلیگن تاووش نی مفعول دېییه میز.  

بونینگ اوچون «نی» نینگ نقشی جمله گه یا گپگه، مفعول یسه ماق و جمله گه معنا بېرماق دیر.

اۉرنک:

بهار قیش نینگ اویقی سی «نی» آلیب کېتدی.

سۉره یمیز نیمه نی آلیب کېتدی؟

جواب: بهار قیش نینگ اویقی سی نی آلیب کېتدی.

باشقه اۉرنک:  

ارطغرل کتاب «نی» آلدی.

فارسچه سی: ارطغرل کتاب «را» گرفت.

بو گپگه یا جمله گه «نی» سبب بۉلگن «کتاب» مفعول یسه لگن. اگر «نی» بۉلمسه یا «نی» نینگ عوضیده باشقه بیر تاووش استفاده بۉلسه، مفعول یسه یالمه یدی و جمله ناتۉغری بۉلیب، گپریشگه خطا بۉله دی.

اۉرنکللر:

سینما «نی» کۉردیم؛  

فارسچه سی: سینما «را» دیدم.

مکتبده معلم «نی» کۉردیم؛

فارسچه سی: در مکتب معلم «را» دیدم.

ایش «نی» قیلدی؛

فارسچه سی: کار «را» کرد.

قنده ی که فارسچه گه «را» قۉشیمچه سی مفعول اوچون بۉلمسه ـ بۉلمس ـ بۉلسه، اۉزبېکچه گه ـ ده «نی» قۉشیمچه سی بۉلمسه ـ بۉلمس.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

16 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (کېیین قالگن جامعه لرده، انسانلر بیر ـ بیری سی نی کر دېب اېلشتیریگه توته دی، لېکن بیلمه یدیلر جامعه نینگ قولاغی عصرنینگ سېسیگه کر بۉلگنلیگینی!)

   

بو کېچه بــــــــــــــــــــــــې ستاره حکایه ایتمگین

تکرار بۉلگن حکایه  لــــــــــــــی حالگه  آتمگین

سارسگین ایسیقینگ له تازه لب حکایه نـــــــــــی

لبیمگه که قدح تېگسه شــراب بۉلمه ی تورتمگین

چون ناب آچیلـــــــــــــــــــــــــــــگن غنچه لبینگ

جزء لبینگنی قدح یمگه حکایه لب ســـــــورتمگین

بیر دالگه سایل بۉیی قومسالـــــــــــــــــگه اورسه

جزء جانینگدن دالــــــــگه نی قومسالیمگه قتمگین

تازه لب حکایه ایت یولدوز بۉلــــــــــــسین ایچیده

کېچه که یره ته ســــــــــــن عشق بۉلمسه ایتمگین

 

آگاهلنتیریش!

1. یاییلماق؛ یایماق (هموارکردن)

2. حُسن آباد؛ زیبا.

3. اینگیچکه؛ اینجه (نازیک)

4. اېسه؛ جمله نینگ «قوشماق» اوچون: ولی، مانند کبی.

5. جۉنه لیش؛ حرکت قیلماق (بیر طرفگه کېتماق)

6. کېلیشیگی؛ یقیین بۉلماق (توافق قیلماق)

7. تینچلیک؛ آسوده لیک.

تیل بېلگی سی دوامی:

 

«نینگ» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

شو جمله: معلم کتاب نینگ ایچیدن اۉقیدی.

بو گپگه «نینگ» دېگن بیر قۉشیمچه بار و «دن» دېگن باشقه بیر قۉشیمچه بار. حاضرگی بحث میزگه «نینگ» قۉشیمچه نی اینجه لیمیز.

اۉزبېک تیليده «نینگ» تاووشی قۉشیمچه لردن دیر. بو قۉشیمچه جمله نینگ بنیادی اوچون اهمیتلی دیر؛ چونکه منطق بېرماق اوچون، رل اۉینه یدی. قنده ی که فارسچه ده «در، با، همراه، به، که...» قۉشیمچه لر، جمله نینگ آنه ستونی نی تشکیل بېرسه لر، اۉزبېکچه ده ـ ده «نی، نینگ، بیله، بیلن، دن، گه، ده، له...» قۉشیمچه لر بۉلیب، بو تیل نینگ آنه ستونی نی شکل بېره دیلر و جمله گه منطق و معنا بېره دیلر.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

17 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (قۉیینگلر هر کیشی اۉزی بۉلیب یشه سین!)

   

کۉرگــــــــــین اې دل که خطا قیلیب بدنام بۉلدینگ

کۉرگـــین ای دل که ملامتگه توشیب خام بۉلدینگ

قنچه ایته ی که بیلیلمس ســـــــــــــــــــــوداگه ایلمه

کېتینگ سن اېشیتمه دن اســــــــیر بیر دام بۉلدینگ

کۉرمدینگ ظلـــــــــم و جفادن باشقه هیچ بیری نی

بـــــــــې سبب دامگه توشیب غلام بیر نام بۉلدینگ

ایته من اوزاق هوســـــــــــــــگه توشیب سېن کېتمه

کېتینگ سن شراب دېیب بیر ظالمـگه رام بۉلدینگ

توشدینگ سن غلام بۉلیب قلُ یۉلــــــگه مسکین قلُ

قلُ بۉلیب بیر ظالمـــــــگه بیر سفرلی جام بۉلدینگ

قدح که می دن تولـــــــــــسه کۉستره دی او بیر آن

می سیز بیر سفرلی رســـــــــــــوا و بدنام بۉلدینگ

 

آگاهلنتیریش!

1 .  قُل؛ غلام.

2 . اېپ؛ همیشه.

3 .  قرشی؛ دمی (مقابل)

4 .  دور؛ دیر؛ بۉلگن.

(شعرده «دور» شکلده یازیلسه ناتۉغری لیک بۉلمه یدی لېکن یازوولرده یازیلسه، گرامر خطاسی بۉله دی.)

5 .  تېگری؛ تېگماقدن کېلگن.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    تورک تیلرده تۉغری یازیب، تۉغری اۉقیماق اوچون «نینگ» قۉشیمچه جوده تېگرلی و اهمیتلی.  

حقیقت نی سۉزله سم، بیزلرنینگ جامعه میزده، بو ظریف قاعده نظرگه آلینمه یدی. بو قۉشیمچه کونلیک گپلرده هیچ قچان ایشله شیلمه یدی. بونینگ اوچون تیل بېلگی سی باقیمدن قره گنده، بیز افغانستانلی اۉزبېکلرنینگ گپیریشمیز ناتۉغری بۉلیب، برچه کلمه لرنی قاعده سیز شکلده گپگه کېلتیره میز.  

بو خطا سبب دیر که گپیرماق بۉلسه ی، جمله لرنینگ ایچیده تیز پیتده شاشیریب قاله میز.

چونکه تاووشلر جمله نینگ ایچیده، قاعده سیز شکلده تیلمیزگه کیره دی و او جمله لر قاعده سیز شکلده بۉلیب، چیققن سېس خوشسیز بۉلیب، اۉزبېکچه نینگ گۉزل لیگی نی یۉقاته دی.

او قاعده سیز جمله لر، او زمان ده گی روانی حالمیزگه تاثیر تشله یدی که تۉغری گپیرآلمه میز.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

18 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بایلیک قۉلده گیدن یره تماق دیر، هوسلرنینگ ایچیدن اېمس!)

 

یامغیر که کېلسه نم نم عقلیمگه توشیب بار سن

اۉتکن او اۉتکنلردن بو حالـگه قۉشیب بار سن

حسیم که سېنگه توشگن ایسینگگه مېن زار من

سېن بۉلمسنگ یشمگه بیلگین که مېن خوار من

یامغیرکه توشسه کۉکدن بو دلگه نقش اوره دی

عشقینگنینگ تصویری نی ذهنیمگه او بېره دی

عاشق بۉلگن بو ذهنگه بیر عطر ایسی کېلــگن

یالغیز سېنینگ جانینگدن قوقو ایسی ایلیلـــــگن

بیر قورقولی بیرحسدن شربت حسی ایچدیم من

سېن کېلمسنگ دېب مېنگه بو عقلدن اوچدیم من

بو همه بو یشمگه عشقدن بیر قصه ایلـــــــــگن

مجنونلی دلگه اوریب بونده ی قصه بۉلیلــــگن   

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «نینگ» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

مېن بو یېرده فارس ادبیاتیدن مثاللر بېریب «نینگ» قۉشیمچه سی نی بیلدیره من.

اۉرنک:

خانه ی احمد را دیدم.

بو جمله گه «ی» تاووش قۉشیمچه سی و «را» تاووش قۉشیمچه سی جمله نینگ منطق آلیشی اوچون، رل اۉینه گنلر. «ی»  قۉشیمچه سی احمد نینگ خانه سی بۉلگنی نی کۉرسته دی.

یعنی اگر «ی» قۉشیمچه سی خانه گه علاوه بۉلمسه، گرامر باقیمدن بو گپ خطالی بۉله دی و شونده ی یازیله دی:

خانه احمد را دیدم.

بو شکلده بۉله دی، بو شکل گرامر باقیمدن ناتۉغری لیگنی کۉرسته دی.

فارس ادبیاتيده شو قیسقه جمله شونده ی یازیله دی:

خانه ی احمد را دیدم؛

یا خانۀ احمد را دیدم؛

یا خانه ای احمد را دیدم.

دقت قیلسه ی «ی» و «ۀ» و یا «ای» قۉشیمچه لری، بو اویده، احمد اېگه بۉلگنینی کۉره سته دی. بولر اېگه لیک قۉشیمچه لری.

شونده دقت قیلسه ی «فارس ادبیاتيده، بیردن کۉپ اسلوب روش بار» اېندی بو اسلوب روشلرنینگ قرشیسیده اۉزبېک تیل و ادبیاتيده قیسی تاووش بار و قیسی روش بار؟

بو سۉره ش نینگ جوابیدن اول، شو جمله لر:

1) در سر میز کتاب است؛

2) در بالای تپه برف است.

بیرینچیده کتاب بار، او کتاب حاضرگی پیتده میزگه عاید. ایکّینچیده برف بار، برف تپه گه عاید. اېندی بو ایکّی جمله گه «درسر و در بالای» «عایدلیک» منطقي نی یره تگن، شوندېک یاقاریده گی گپده «ی» و «ۀ» و یا «ای» قۉشیمچه لری ـ ده  «عاید» بۉلگن منطقي نی یره تگن.

اېندی بو جمله لر نی اۉزبېکچه گه گپیرسه ی، قیسی قۉشیمچه بیلن گپیره میز؟

قیسی قۉشیمچه بیر اشیانی باشقه بیر اشیاگه یا کیشیگه عاید قیلیب کۉرسته دی؟ یعنی اېگه لیک قۉشیمچه سی قیسی دیر؟ تک جواب بار: «نینگ» قۉشیمچه سی و اونینگ اوزنتیلری.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

19 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (خوشبختلیک قۉلده بۉلمگن ایستکلردن کېلمه یدی، قۉلده بۉلگن نینگ اهمیتی نی بیلماق کېره ک!)

 

یامغیرین سېسیگه باق عشققه دعوت قیلــــــه دی

ماضیدن کولیمسه لب اوستیمیزگه کولـــــــــه دی

بو ظالم یاققن یامغیر اییریلـــــــــــیگنی بېرگن بو

بۉلگن او قاره بیر بخت او بخت نـــی او بیله دی

هر بیر دامله سېسیگه آخ دېیب ییغلــــــــه گن من

چونکه خاطره لردن هر دامله ســـــــــی یوله دی

اېشیکنی بیری اورسه سېن کېلـگن دېب اۉیلی من

او پیت که یامغیر بۉلــــــــسه دل امیددن توله دی

بیر یامـــــــــغیر آقشامیده اییریلیب کېتگن اېدینگ

بو یامغیرین ایشی دېب یامغیردن دل بیلـــــــه دی

بو اوچون او توشگنده یره نـــــــــــی تازه له یدی

کولیمسه لب یره گه عشققه دعوت قیلــــــــــه دی

 

آگاهلنتیریش!

1 . بیتماق؛ توگلماق، میوه بېرماق.

2 . پائیز؛ کوز  (خزان).

3 . کوز؛ خزان.

4 . باتماق؛ چومیلماق (غرق شدن).

5 . عاید؛ باغلی (مربوط).

6 . باقیم؛ باقماق؛ قره گن.

7 . اوستون؛ یاقاری (بلند).

8 . یازماق؛ (نوشتن).

9 . ماضی؛ اوتگن (گذشته).

10 . بیلیرگین؛ معلومدار.

 

    (خط ده یازماق نی بیتماق شکلده ـ ده رواج بېرگنلر. بیتماق توگلماق و میوه بېرماق و یازماق معنا بېره دی لېکن یازماغدن یان سۉزلرنی قۉللنسه ی، قۉلایراغ و شیرینراغ قۉللنیله دی؛ بونینگ اوچون رواج بېرسه ی تۉغری ایش بۉله دی.)

 

    آگاهلنتیریش! بیر جمله گپ، یا ـ ده شعرنینگ بیر مصره سیده، اگر فاعل، مفعول و فعل نینگ قاعده لری و بیر بیریسیگه مناسبتی کۉزگه توتیلمسه، یازو یا شعر یازیلسه، گرامرلی خطا بیلن یازیله دی. اۉچ محترم شاعریمیزدن اۉچ بیت نی سیزلرگه مثال کېلتیریب، اولرنینگ املا خطالرینی یانسیته من. بو شاعرلریمیز استعدادلی شاعرلر. مېنیم هیچ قچان بیر شاعرنینگ شعریگه گپیم بۉلگن اېمس. چونکه شعر ایتیش بیر هنر. هنر مېنیم اوچون جوده دېیرلی و هنر اجرا قیله یتدیگن کیشی ـ ده دېیرلی. مېن یا باشقه بیر کیشی نی حقی یۉق بیر کیشی نینگ هنریگه لاف آتسه. لېکن آنه تیل اورتاق مالیمیز. اگر شاعرلریمیز آنه تیل نینگ املاسی نی بیلمه ی شعر یازسه لر یامان اۉرنک جوانلریمیزگه بۉله دیلر. مېنیم دردیم آنه تیل نینگ املاسی.

باشده لازم کۉره من «فاعل، مفعول و فعل» اوچون ینه بیر قیسقه بېلگی بېرسم؛ اوندن کېیین اۉچ بیت نینگ املا خطالریدن یازو نی ادامه بېره من.

فاعل نیمه دیر؟ بیر کیشی یا بیر نرسه بیر ایش نی قیلسه، او کیشی یا او نرسه «فاعل» دېییله دی.

مفعول نیمه دیر؟ بیر کیشی یا بیر نرسه نینگ اوستیگه بیر ایش بجریلسه، مفعول دېییله دی.

فعل نیمه دیر؟ بجریلگن ایش نینگ نتیجه سی نی بیر کلمه بیلن کۉرست سه «فعل» دېییله دی؛ مثال «قیلدی»

هر بیر گپ و هر بیر شعرنینگ مصره سی «فاعل، مفعول و فعل» منطقی بیلن یازیله دی. چونکه بیر گپ آغیزدن چققن پیتده، تیل نینگ طبیعتی حکم سوره دی؛ «فاعل، مفعول و فعل» نینگ منطقی نی اۉرته گه قۉیه دی.

یعنی «فاعل، مفعول و فعل» قاعده لری طعبی شکلده آغیزدن چیققن بیر گپ گه بار بۉلگن بۉلدی. اگر بو اۉچ قاعده نظرگه آلیلمه ی بیر جمله یا شعر یازیلسه، املا خطاسی بۉله دی. بو خطانی اۉچ بیتدن کۉرستماققه حرکت اېته من.

1 ـ بیرینچی شاعریمیزدن:

 

قیسی کون بولگای ایکان قویسانگ لبیم گه لب لرینگ

ای بت شیرین زبان قویسانگ لبیم گه لب لرینگ

 

شاعریمیزنینگ هدفیگه شونده ی بیر توشونچه بار «بیر کون بۉله می لبیمگه لبرینگنی قۉیسنگ» هدف بو توشونچه. لېکن شاعریمیز «اېگه لیک قۉشیمچه نی بو مصره ده ایکّی مرته قۉللنگن» بو قۉللنیش گرامرلی خطا بۉلیب، مصره نی منطقی نی بوزگن. نتیجه ده شاعریمیزنینگ ایتکن مصره سی منطق سیز گپ بۉلگن.

اېندی بو مصره نی اینجه لیمیز:

1 ـ قیسی کون «فاعل»  

2 ـ بولگای ایکان قویسانگ لبیم گه «مفعول»

فعل و مفعول تۉغری شکلده کېلگن اېندی بو ایکّی سی نی «فعل» گه ضرورتی بار لېکن اۉرته ده فعل یۉق. اگر « لب لرینگ » نینگ عوضیده «لبلرنی» یازسه ایدی گرامر باقیمدن تۉغری بۉلیدی و او شعر منطقیدن «فعل» بۉلیدی. چونکه «مفعول» ده «قویسانگ» کلمه سی بار، بو کلمه ده «اېگه لیک (نینگ) قۉشیمچه بار» شاعریمیز «فعل» نینگ عوضیده ـ ده «لب لرینگ» دېب «اېگه لیک قۉشیمچه» نی تکرار ایتکن. یعنی بیر«فاعل، مفعول و فعل» ده ایکّی مرته بیر قۉشیمچه تکرار بۉلالمه یدی. اگر شونده ی یازیلسیدی تۉغری بۉلیدی:

 

قیسی کون بولگای ایکان قویسانگ لبیم گه لب لرنی.

 

بو شکلده تۉغری بۉلیدی چونکه «قویسانک لبیم گه» که قولاققه کېله دی، اېشیتکن کیشیگه سوال تاپیله دی «معشوقه نیمه نی شاعریمیزنینگ لبیگه قۉیه دی؟» لب نی می؟ سۉکیش نی می؟ محبت نی می؟ باید بیر جواب کېلسه امّا شاعریمیز جواب بېرمه ی «لب لرینگ» یازگن.

نېگه شاعریمیز «لبلرنی» عوضیده «لب لرینگ» یازیب گرامرلی خطا قیلکن؟ چونکه شعر منطقیده «لبلرنی» یازسه اېدی وزن و قافیه بوزیلیدی. شاعریمیز وزن و قافیه نی توزتماق اوچون آنه تیلمیزنینگ گرامری نی نظردن تشله گن. بو اخلاق شاعریمیزنی گرامر منطقیدن اوزاقلشتیرگن.

(بو منطق سیزلیک شاعرلرنینگ دقت نی گرامردن اوزاقلشتیره دی.)

 

    شاعریمیزدن ایکّینچی خطا: بیر تیل قاعده لر و تاووشلرنینگ حقیقی سېسی بیلن تیریک قالاله دی. اگر قاعده لر تۉغری شکلده قۉللیلمسه گرامرلی خطا اۉرته گه چیقیب گپدن منطق نی بوزه دی. اگر تاووشلرنینگ سېسی تۉغری شکلده قۉللیلمسه تیل نېگیزدن بوزله دی. ینه اۉرنک شو شاعریمیزدن:

بولگای، ایکان، قویسانگ. بو اسلوب نی تیلگه کېیلتیریش اۉزبېکچه میزنینگ روحیگه ایقیری دیر. چونکه بو اسلوب تیل نی نېگزدن بوزه دی.

قنده ی؟ اۉرنک: ایکان! ایکان سېس شو شکلده تیلگه کېله دی «ای ــ کان» چونکه فارسچه نینگ اوستیدن کېلگن عربچه الفبا نینگ اۉزیگه خاص طبعی قاعده لری بار. بو قاعده لردن بیری «هیچ بیر کلمه نینگ باشیگه سېسلی حرف کېلمه یدی» اگر «یاد» دېک «ی» سېسلی حرف بیلن یازیلسه، بیرینچی سېسلی حرف سیسسز حرفگه اۉته دی؛ چونکه ایکّینچی حرف ـ ده سېسلی حرف. یعنی «ی» سېسسیز بۉله دی. چونکه ایکّینچی حرف «یاد» کلمه گه سېسلی حرف دیر. «واحد» کلمه ده هم، «و» سېسلی شو منطق بیلن «و» سېسسیزگه اۉته دی. اگر کلمه نینگ باشیده «الف» کېلسه باشقه منطق اۉرته گه چیقه دی. «الف» هر کلمه نینگ باشیگه کېلسه «الف» دن اول «همزه» تیلگه کېله دی چونکه «همزه» نینگ وظیفه سی «الف» حرف نینگ سېسی نی کلمه نینگ ایکّینچی، اۉچینچی حرفی نینگ سېسگه مناسب سېس بېرماق دیر. «الف» سېسی «a»  سېس دیر لېکن «a» سېس همزه بیلن «امروز» کلمه گه «e» سېسگه اۉته دی.

شوندېک اگر «الف» دن سۉنگره «ی» حرفی کېلسه و «ی» دن سۉنگره «کاف» حرفی کېلسه همزه «الف» سېسی نی «a» سېس بیلن «ی» سېس نی کوچلی شکلده تیلگه کېتلیره دی؛ «ای» دېک! شاعریمیزنینگ «ایکان» یازگن کلمه سی «ای ـ کان» شکلده اۉقینه دی. حال بو که بو تاووش نینگ حقیقی سېسی «اېکن» دیر. «اېکن» ده «همزه» الف سېسیگه «e» سېس بېریب «ی» سېس نی تیلگه ضعیف کېلتیره دی. چونکه «الف» دن سۉنگره یومشاق «ې» یازیلگن. «اېکن» شو شکلده تیلگه کېله دی «اې ــ ک a ن» یعنی «a» سېس «کاف سېس نینگ کا» سیدن کېله دی و تۉغری املاسی «اېکن» بۉله دی.

اۉرنک: «بهادر ایش نی قیلگن اېکن»

تاووشلرنینگ سېسی بیر تیل نینگ سلامتی اوچون جوده مهم و اهمیتلی. تاووشلرنینگ سېسی نی باید که آکادیمیک فعالیت بیلن تنیب آلیب، املاسی نی آکادیمیک فعالیت بیلن جامعه گه بېرسک. باید که هر شاعریمیز و هر یازه ریمیز رهبر کتاب بیلن املانی یازسه. شو حاضر زمانده یگانه رهبر کتاب که آکادیمیک ایش بیلن جامعه میزنینگ خدمتیده بۉلگن «اۉزبېک تیلی سۉزلیگی» «نورالله آلتای» دن!

اگر بو کتاب اساس آلیلسه خطالر آزه یه دی.

بعضی کیشیلر که علاقه بیلن اۉزبېکچه سۉزلرنی تنیته من دېب بېلگی سیز حرکت اېته دیلر، آنه تیل اوچون کتّه مصیبت بو کیشیلر.

 

    ایکّینچی شاعریمیزنینگ خطاسی، یازگن شعریدن بیرینچی بیت:

 

میلی سین کیلگین گلیم کوکلم اگرده کیلمه سین

سین آچیل گل گل قباغدن خی که گل آچیلمه سین

 

    میلی سین «فاعل» کیلگین «مفعول» گلیم شعر منطقیده «فعل» یعنی «میلی سین کیلگین گلم» بو بیر هدف نی کۉرسته دی؛ گرامرلی باقیمدن خطاسی یۉق لېکن بو مصره ده ایکّینچی «فاعل، مفعول و فعل» بار. مصره نینگ ایکّینچی قسمیگه «کوکلم» فاعل بۉلگن «اگر ده» «مفعول» بۉلگن لېکن فعل اۉرته ده یۉق؛ فعل نې یېرده دیر؟ فعل یۉق چونکه شاعریمیز «فعل» نی یازمه ی «کیلمه سین» دېب «اراده نی» اۉز قۉلیگه آلگن. کۉکلم یا قیش یا خزانگه انسان حکم بېره یاله می؟ کېلسین ـ کېلمه سین دېب بویورق بېره یاله می؟ بویورق «اگرده» دېگن شاعریمیزنیگ شرط گپی بیلن املا خطاسی بۉلمه ی می؟

بو مصره گرامر باقیمدن خطالی.

توغری سی:

«میلی سېن کېلگین گلیم کۉکلم اگر ـ ده کېلمسه»

 «کېلمسه» اراده نی کۉکلم گه بېره دی؛ املا توزه له دی.

 

    شاعریمیزنینگ ایکّینچی خطاسی: «اگرده» یازگن. «ده» سېس اۉزبېکچه گه ایکّی معنا بېره دی:

1 ـ «ده» قۉشیمچه سی بیر حرکت نی زمان و مکاندن کۉرسته دی؛ اۉرنگ «کابل ده من» «یازو کتاب ده» «ساعت بیش ده بۉله دی»     

2 ـ «ده» سېس قۉشیمچه سی یباندن کېلگن «هم» معناسی نی بېره دی؛ اۉرنک: شو قوماش مزارشریف ده بار، کابلده ـ ده بار. «کابلده ـ ده بار، کابلده هم بار» معنا بېره دی. شاعریمیز «اگر» شرط سۉزیدن سۉنگره «ده» قۉشیمچه نی یازگن. بو «ده» قۉشیمچه «ـ ده» شکلده یازیلماغی کېره ک. یعنی چیزگی بیلن یازیلماغی کېره ک.

 

    اۉچینچی شاعریمیزدن بو بیت:

 

بیرکوریب  آیدیک  جمالینگ  آشنا  بولدیم  سنگه

نی  قراکون  لرگه  قالیب   مبتلا  بولدیم  سنگه    

 

    «بیرکوریب  آیدیک  جمالینگ» شاعریمیز نیمه دېگن؟ بو منطقسیز بیر گپ بۉلگن. تۉغری سی «بیرکۉریب  آیدېک  جمال نی» بۉلیشی کېره ک.

مصره نینگ تۉغری شکللی:

« بیرکۉریب  آیدېک  جمال نی  آشنا  بۉلدیم  سنگه» 

چونکه «جمالینگ» گه اېگه لیک قۉشیمچه بار «جمالینگ» معشوقه گه مربوط بۉلگن جمال حال نی کۉرسته دی حال بوکی شاعریمیز مشعوقه نینگ جمالی نی کۉریب اونگه التفات قیلماق مقصدده بو شعر نی یازگن. نتیجه ده شاعریمیز معشوقه گه قره گن یعنی جۉنه لیشی معشوقه گه بۉلگن و جمال نی کۉریب آشنا بۉلگن.

ایکّینچی مصره:

 

« نی  قراکون  لرگه  قالیب   مبتلا  بولدیم  سنگه»

 

«قراکون» «قره یا قرا» اۉزبېکچه ده «کۉرماغنی» ایته دی حال بوکی شاعریمیز «قاره کون» هدف نی شعرگه یانستماق بۉلگن.

بو تکنیکی خطالر، هم شاعرلریمیزنینگ اثرلری نی اهمیت سیز قیله دی و هم جوانلریمیزگه خطا املا نی اۉرگته دی.  

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    تورکی تیللر، قاعده باقیمدن فارس تیلیدن اوستون دیر. گۉزل یازماق اوچون، قبول بۉلگن تۉغری اسلوب، تورکی تیللرده بار. بو اسلوب نینگ قاعده لری، بیزلرنی قېیینچیلیککه تشلمه ی، یۉلگه تۉغری له یدی؛ اگر که قیمتی نی بیلسه ی.

منه شو «نینگ» قۉشیمچه سی جمله نی تۉغری شکلده کېلتیرماق اوچون، بیزلرگه تۉغری یۉل نی آچه دی.  

اېندی کۉرینگ فارس تیلیده «خانه ی احمد» یازیلسه او یازووگه «اوی احمد دن بۉلگنینی کۉرسته دی.» بو قیسقه جمله گه فارسچه ده اۉچ اسلوبلی یازوو بار؛ بو اۉچ اسلوبلی یازوونینگ قرشیسیده اۉزبېکچه گه قنده ی یازوو منطقي بار؟

فارسچه سی «خانه ی احمد» بونینگ اۉزبېکچه سی «احمدنینگ اویّی»

بو اوی احمد دن بۉلگنی نی فقط «نینگ» سېسی کۉرسته دی؛ باشقه حرکتلی ایش له ایشگه کېره ک یۉق.

بونینگ اوچون تورک تیللری نینگ قاعده لری بیلیرگین بۉلیب تنظیم لی.

شو جمله لر:

1. در سر میز کتاب است؛

2. برف تپه آب شد.

اۉزبېکچه سی:

1 . میزنینگ اوستیده کتاب بار؛

2 . تپه نینگ قاری سوو بۉلدی.  

اگر دقت قیلسه ی «نینگ» قۉشیمچه سی همه سیگه ایشلنگن لېکن بو گۉزل قاعده، هیچ قچان خلق ایچیده رواج بۉلگن اېمس.  

بو سبب دیر که گپیریش اسلوبی میز ناتۉغریلیککه کېته دی. بو قیسقه جمله نی، خلقمیز قنده ی گپیریشه دی؟

اۉرنک:

1) احمد تی اویّی؛

2) احمد دی اویّی؛

3) احمد نی اویّی... شوندېک ناتۉغری اسلوب له گپیرشه دی.

«تی»، «دی»، «نی» سوادسیزلیگدن «نینگ» نینگ یېری نی خلق نینگ ایچیده آلگن؛ ناتۉغری لی دیر چونکه «اېگه لیک منطقیگه ناتۉغری دیر.»

بو جمله لردن هر بیری سی، نیمه منطق نی افاده له یدی؟ «تی» نینگ هچ بیر منطق معناسی یۉق؛ اساسآ تیلده یېری یۉق.  

«دی» قۉشیمچه سی هدایت بۉلگن بیر «فعلده» مطلق بیر  ماضی فعل نی توزه ته دی یا اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب شکل یسه یدی لېکن جمله نینگ اۉرته سیده مونده ی منطق سیزلیک نی اۉینه می دی.  

یا نی؟

اۉرنک: احمد کتاب نی آلدی.

بو جمله، شو حاضر پیتده، اجرا بۉلیب اوتگن بیر ایش نی، اۉچینچی کیشیگه بیلدره دی؛ کتاب نی بیری سیگه عاید قیلمه یدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

20 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (قارانغیلیک بیر حق دیر شکایت اِېتمه، آیدینلیک نینگ یۉلی او حق نینگ ایچیدن اۉته دی!)

  

اېشیتیم مېن سېنی اویگــــــــه باره رکن

ساتیلب سن پولــــگه یارینگ توره رکن

جماعت ایچـــــــــــــــیده خیرو و دعاده

قالیب سن ییغــــــــیده سۉزنی بېره رکن

بیرخبر بېرمدینگ کــېملردن قۉرتینگ؟

بېرمه دینگ بیر خبر تۉیگه کـــیره رکن

او پیتده کۉز یاشلر یا که هنر مـــــــــی؟

اۉینیمگه کېلسین دېب، سازلر اوره رکن

سودالی هیچ بیر قوش جیم اولتره ر می؟

امــــــــیدلر باریده عشق ـ ده یه ره رکن

ســــېوگنیم بیری بار، دېییه مدینگ می؟

او پیتده پول اوچـــــــون مېنی قیره رکن

او بېرگن سۉزلرنــی، قنده ی اونوتینگ؟

باشقه نینگ یۉلـــــیگه، باشنی اوره رکن

عشقینگدن قلبیمه تیر اورمه دینگ مــی؟

اۉلدیردینگ سېن مېنی سۉزنی بېره رکن

ایته من مېن سېنگه صـــــرف آنت قالدی

ییغلی من چاره سیز، تۉیینگ سوره رکن

ییغلی من چاره سیز، تۉیینگ سوره رکن

 

آگاهلنتیریش!

1 . اونوتماق؛ اېسدن چیقرماق.

2 . جیم؛ آرام.

3 . یره ر؛ یره ماق؛ دردگه تېگماق.

4 . دېماق؛ ایتماق.

5 . آنت؛ خاطره.

6 . اۉرنک؛ مثال.

7. شعرده «بېرمدینگ سۉزی» ایکّینچی مرته بیرمه دینگ یازیلگن؛ نېگه؟ یازولرده «ه» سېسی ضعیف لشگنده، اۉزیدن اول کېلگن حرف نینگ سېسلی آوازیدن باید که ضعیف لشگن سېس نی آلسه، لېکن شعرده «شاعرنینگ اختیاری بار» «ه» سېسی نی کوچلی یا ضعیف شکلده بېرسه، لېکن الف سېس بیلن سېس بېرآلمه یدی.

تیل بېلگی سی دوامی:

 

    بو قاعده اۉز شخصگه کېلگنده، ایکّی روشلی اسلوب نی استفاده قیله دی.

اۉرنک:

مېنیم کتابیم؛

مېنینگ کتابیم.

اۉز شخص بۉلمسه، باشقه لرگه «یم» قۉللنیلمه یدی عوضیده «نینگ و اونینگ اوزنتیلری» قۉللنله دی.

اۉرنک:

سېنینگ کتابینگ؛

اونینگ کتابی؛

شونینگ کتابی.

«نینگ» قۉشیمچه سی شعرنینگ ایچیده استفاده بۉلگن تقدیرده، شعرنینگ وزن نی اوچون و روان اۉقیشی اوچون،  گاه پیتده «گ» و «بیرنچی ـ ن» آلینه دی.

اۉرنک:

شو شعر: «کېچه لرین ایچیده اوی قورقودن تولمسین»

«کېچه لرین» گه «کېچه لرنینگ» منطقی بار.

بو گپده «بیرنچی ـ ن» بیلن «گ» تاووشی یۉقاتیلگن؛ زیرا شعر اوچون لازم بۉلگن.

بعضی کیشیلر، «نینگ» و «نی» نینگ یېری نی دقتگه آلمه  ی، یازوو یا شعر یازه دیلر و لېکن ایکّی سی نینگ آره سی ده گی فرق، یېر بیلن کۉکلرچه دیر.

بو باقیمدن تیل نینگ کېله جگی اوچون دقت قیلیش شرط.

بو اینگیچکه لیک و باشقه شوندېک ظریف قاعده لر تیلمیزنینگ بنیادی دیر.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

21 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (موسیقی، شعر، ادبیات و تورلی عقل نینگ حکمی بیلن قۉلدن چیققن هنرلر، بیر ملت نینگ مستقلیگینینگ تامیناتی دیر. دشمن ـ دشمنلیک قیلماققه چلیشسه، بولرنی اېزماققه حرکت اِېته دی!)

 

غربت قهرینی نېگــــــــــه چېکه سن؟

قۉیبېردینگ سېن مېنی نېدن یکّـه سن؟

کسل بۉلدیم گلــــــــــــــیم بۉلمگنینگده

نېگه بو درد نی، دلــــــــگه اِیکه سن؟

دل نینگ دعاســـــی یۉلینگگه توشگن

ایتگین سېن گلیم قیسی ملـــــــکه سن؟

کېلمه سنگ حیات، قارانغی بۉلـــــگن

صباح سیز کېچه نی نېگه اِیکـــه سن؟

سقیچ بۉلدیم عشقدن عَالَـــــــم آغزیگه

نجات بېرگین گلـــــیم عزیزلیککه سن

مسخره بۉلــــــــــگنیم هر بیر آغیزدن

سببی سن سېن نېگه ایکــــــــــــه سن؟

ایکّی میز یشه سک گۉزل اېمس مـی؟

نېگه غربت نـــــــــی دلگه چېکه سن؟

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    «گه» قۉشیمچه سی بیلن «ده» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟ قیسی یېرده قۉللنیله دی بولر؟

شو فارسچه جمله: «احمد به کابل رفت، وی در کابل است.» بو جمله گه «به» و «در» قۉشیمچه سی گپگه منطق بېرگن. اگر بو ایکّی قۉشیمچه نی استفاده قیلمسه ی، شو شکل نی جمله اۉزیگه آله دی: «احمد کابل رفت، وی کابل است.»

اېندی شو جمله گه اۉخشش بیر جمله اۉزبېکچه گه یازه میز: بهادر کابلگه کېتدی، او حاضر کابلده. بو گپگه یا جمله گه، «گه» قۉشیمچه سی و «ده» قۉشیمچه سی منطق بېرگن.

«گه» قۉشیمچه سی: «گ» سېس حرفی + «ه» سېس حرفی = «گه» سېس نی بېرگن.  

(مهم سېس)

هدف، نېگیزده گی سېس نی چیقرماق.

«ده» قۉشیمچه سی: «د» سېس حرفی + «ه» سېس حرفی = «ده» سېس نی بېرگن.

اۉزبېک تیل و ادبیاتيده «ده» قۉشیمچه نینگ و «گه» قۉشیمچه نینگ نقشی یازوولرنینگ ایچیده، قیسی شکلده اۉینه له دی؟

دوامی شعردن سۉنگره.

 

22 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بویوک خلق نینگ لیدری، حقیقت زهردېک بۉلسه ـ ده شربت کبی ایچه دی؛ چونکه حقیقتگه تسلیم بۉلمگن لیدر، بویوک خلق نینگ لیدری بۉلامه یدی!)

  

حوض ین باشیگه بیر گۉزل کېلـــــگن

سووآله ی دېب بۉینی سـووگه اېگیلگن

زلفینینگ رســـــــــِمی سووین اوستیده

گۉزلین گل یوزی رخی نــــــــی قیلگن

 

سووسه دیم حوضگه بارمس بۉله یدیم

او گۉزل یوزی نــی کۉرمس بۉله یدیم

بیر طاس سوو قۉلـــیدن ایچه من دېدیم

او اثنا کۉنگـــــیل نی بېرمس بۉله یدیم

 

یۉلــــــیم توشدی عشققه، او اثنا اورگه

گۉزلین یوزیدن بوکـــــــــــیلدیم نورگه

او مولا گۉزل نــــی کیمگه یره تینگ؟

لطفینگنی رحــم قیل توشدیم مېن یېرگه

 

بیر قره مــــــــه دی، مېنگه او شیطان

یوره گ نی آلگن او، بېرمه یدی همان

درمانسیز بۉلــگن دیر دردلی یوره گیم

او مولا رحــــــــم قیل عجیب بو زمان

 

او حوض ین باشـــــی گل ایسی بۉلگن

او گۉزل غزالدن هوسلر تۉلـــــــــــگن

مونده ی حیات نــــــــــی یره تینگ الله

او گۉزل او گلــــــــــــــگه باشیم یېلگن   

 

    تیل بېلگی سی دوامی:   

    آگاهلنتیریش: یېلـــــگن؛ خم بۉلگن؛ شمال که حرکت اِېتسه و بیر تمانده اېسسه، اونی «یېل سېس تاووشی بیلیرگین قیله دی؛ اېندی بو تاووشگه یومشاق "ې" قۉللنیلمسه "ییل" شکلده بۉله دی، ییل دېگن سۉزنینگ فارسچه سی "سال" معنا بېره دی؛ بو  ظریفلیگدن کۉپی اۉزینی استاد دېگن و شاعردېگن بوزمه چی لر خبرسیز.»

 

     تیل بېلگی سی دوامی:  

    «گه» قۉشیمچه سی نمه دیر؟

    «ده» قۉشیمچه سی نمه دیر؟

    «گه» اېسه، جۉنه لیش کېلیشیگی قۉشیمچه‌سی دېییله دی؛ او همیشه حرکت فعلیده، کېیین کېلیب، ایش- حرکتنی بیر تامانگه قره تیلگنینی کۉرسته دی.

اۉرنک:

مېن استانبولگه کېته من؛

بو گپگه هدف استانبولگه کېتماق، بو هدف نی بیلدیرماق اوچون، استانبولدن کېیین «گه» قۉشیمچه سی قۉللنیله دی.

او مېنگه سلام بېردی؛

بو گپگه مقصد، کیشیگه سلام بېرگنلیگی، بو جمله گه مېن کلمه سیدن کېیین «گه» قۉللنیله دی.

باشقه اۉرنکلر:

بیزگه تینچلیک کېره ک؛

تحصیلنی بیتیریب وطنگه کېته میز؛

مېن اونینگ اوییگه بارگن من؛

مکتبگه گپیردیم معلملرنینگ ایچیده...

شو جمله:

رمضان آییده تېنگریگه دعا قیله من.

بو گپگه جۉنه لیش قیسی تمانده دیر؟ کۉره میز جۉنه لیش «تېنگریگه» دیر. بونینگ اوچون تېنگری کلمه سیدن کېیین «گه» قۉللنیلدی.

اگر رمضان آیی نینگ آرقه سیده «گه» قوشیمچه سی قۉللّینسه اېدی، جۉنه لیش آی کلمه سیدن کېیین کېلیدی، گپ نینگ منطقی بوزیلیدی.  

رمضان آیی نینگ آرقه سیدن «ده» قۉشیمچه کېلگنی، او زمان نی کۉرسته دی که او زمانده، دعا او کیشی نینگ هدفیگه آلینگن.

شو اۉرنکلر:

بونده کتاب بار؛

شونده کتاب بار؛

اونده کتاب بار.

جۉنه لیش قوشیمچه سی بیلن:

کتاب بونگه عاید؛

کتاب شونگه عاید؛

کتاب اونگه عاید.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

23 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اوروش جبهه لری نی، اوروشده الپ بۉلگن انسانلر فتح اِېته دی، لېکن دولتنی، دولت بېلگی لی انسانلر قوره دی!)

  

آه یم یېرگه قالمسین بیر دردیم نـــــی چاره قیل

اېگــــــــــیلدی بۉینیم سېنگه رحم قیل اې قندیل

پاک قیلمه دینگ بیاض گل آققن بوکۉزیاشیم نی

آققن کۉز یاشگه قالدیم، کــــۉرمدینگ هو سنبل

قوپاریب آلدینگ مېندن یره قیلیب بو دل نــــــی

پریشان اِېتینگ عشققه ییغلــــــــــــه گن بو بلبل

نېگه سېودیم بیلمه دن بو درد نــــی باشگه آلیب

تیکن لیگنی گل ســـــاندیم یغیگه توشکن بو تیل

آچیلــــــــــــــــــگن باغچه لرده غنچه لر گل لر

کورمه یدی دل اولرنی شیدا بۉلـــــــــگن بو دل

بوی بوکر سېوسه اگرکۉنگیل اۉلیمــــگه باریب

چاره سیز بوی بوکـــــدیم من قبول قیلگین سنبل

 

آگاهلنتیریش!

1. یۉلچی؛ یۉلگه توشگن کیشی.

2. مجهوله؛ بیلّی سیز حیات.

3. اۉرین؛ یېر (مکان یا اشغال بۉلگن یېر)  

4. کېلیشگی؛ یقین بۉلماق.

5. مۉلجللنگن؛ نشانگه آلماق (طرح کردن)

6. قۉللنیلگن؛ استفاده بۉلگن.

 

    (آگاهلنتیریش! شعرنینگ وزنی اوچون گاه پیتده بیر تاووش نینگ بیر حرفی اېکسیک یازیله دی مثال شو مصره ده: اېندی یۉلـــــــــــــچی سن، باشقه یۉل لره. لره اصلنده یولرگه بۉلیشی کېره ک امّا شعر منطقیده بو جایز دیر، یازوولرده اېمس.)

 

     تیل بېلگی سی دوامی:

    «ده» قۉشیمچه سی  نیمه دیر؟

اوزبېک تیلیده «ده» قۉشسمچه سی اۉرین- پیت کېلیشیگی قۉشیمچه سی دېییله دی.

او زمان و مکان اسملریدن کېیین کېلیب، حرکت، نرسه اۉشه مکانده، یا زمانده واقع بۉلگنی یا بۉلیشی مۉلجللنگنینی کۉرسته دی.

اۉرنک:

بیز کابل شهری «ده» یشه یمیز.

فارسچه سی: ما در شهر کابل زنده گی داریم.

بو گپگه مقصد بیر ېیرده یشماق نی کۉرستماق، بو جمله گه کابل شهری هدف بۉلگن، او ېیر ده یشه ماق نی بیان اِېته دی؛ بونینگ اوچون کابل شهریدن کېیین (کابل شهری بیر مکان دیر) «ده» قۉشیمچه سی قۉللنیلگن.

بو جمله گه تعیین بۉلگن بیر زمان بیلن بیر مکان بار. یعنی حاضر اوشه زمان نی بیان اېته دی که او زمانده کابل شهریده، اونینگ حیاتی سوره دی.

«ده» قۉشیمچه سی و «گه» قۉشیمچه سیده، دقت بۉلینمسه، استفاده بۉلگن پیتده، یېرلشگن یېرلرده خطا بۉله دی.  

بو ایکّی سی، فارس تیلیده گی «به» قۉشیمچه سی و «در» قۉشیمچه سی نینگ منطقی دېک، یقین منطقلی بیر حرکت.

اۉرنک:

به کابل رفتم؛

در کابل هستم.

بو قیسقه جمله لر نی اۉزبېکچه دن بیان اِېتسم:

کابلگه کېتیم؛

کابلده من.

باشقه اۉرنک:

به من ببین؛

کتاب در خانه است.

اۉزبېکچه سی:

مېنگه قره؛

کتاب اویده دیر. بو ایکّی قۉشیمچه نی دقت بیلن یازوولرده و شعرلرده قۉلنسه ی، محقق که یازوولر و شعرلریمیز گرامر باقیمدن بای کۉریله دی و ناتۉغری لی یۉقاله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

24 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (انسان لیک زمانیگه او پیت باره میز، زمان نی انسان بۉلمگن انسانلرنینگ قۉلیدن آلسه ی!)

 

هر کـــــــیم سېنی مېندن اگر اییرسه

جفا بېریب هجر یۉلـــــــیگه سورسه

یخشی کون نــی قارارتیریب اورسه

رســــوا قیلسین تېنگری مېنیم آه یمه

آمین آمین آمین

 

بو یوره گــــیم سېندن بۉلمه یدی جدا

منکر اېمس بو دل بو حـــــــــــد وفا

اۉیلـــــــــه مگین خطا کېلردېب خطا

آچیله دی بخت یۉلیگه ســـــــــــــودا

امین آمین آمین

 

اگر اېسه سنبل گللــــــــــــــــی آرزو

زیبیش بۉلر قیز قوقوســــــــی دوزو

یېلگن من نسترن گلـــــــــــی شب بو

بۉلـسین شرف بیزگه بیربختین یوزو

آمین آمین آمین

 

آگاهلنتیریش!

1. نېگیز؛ ریشه.

2. جۉنه لیش؛ حرکت (بیرتمانده حرکت)

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«دن» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

شو فارسچه جمله: از کابل آمدم.

بو قیسقه فارسچه جمله گه «از» دېگن قۉشیمچه گپگه منطق بېرگن. «از» قۉشیمچه سی «الف + ز= از» بو قۉشیمچه «کابل» بیلن «آمدم» کلیمه لرگه معنا بېرگن. چونکه بو قۉشیمچه «چیقیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی» نی شکل بېرگن. اگر از کابل آمدمگه «از» قۉشیمچه سی بۉلمسه، جمله منطقسیز قاله دی؛ بونینگ اوچون قۉشیمچه لر تیللرگه «الهی حکم دېک، مهم و خاص!»

اېندی فارسچه ده «از» قۉشیمچه سی، اۉزبېکچه میز ده قیسی سېس بیلن، قنده ی قۉللنیله دی؟

بو قۉشیمچه، چیقیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی دېییله دی. بو قۉشیمچه «د» سېس حرفی و «ن» سېس حرفی/ تاووشیدن شکل تاپیب، «دن» شکلده یازیلیب، «د» بیلن «ن» نی بیرلشتیریب، «دن» سېس بېره دی.

(تیل اوچون مهم چیققن سېس دیر!)

«دن» قۉشیمچه سی اۉزبېک تیلی و ادبیاتیده قنده ی و قیسی یېر ده قۉللنیله دی؟

چیقیش کېلیشیگی تیلمیزگه «دن» قۉشیمچه سی بیلن شکللنه دی.  

بو قۉشیمچه نینگ قنده ی قۉشیلیب ایشله یشینی مثاللر بیلن یازه من.

1) دلیللر سبب بۉلگن حادثه لرگه:

اۉرنک:

بیرینچی مثال:

باش آغری «دن» تورالمه دیم.

فارسچه سی:

از درد سر ایستاد شده نتوانستم.

بو جمله گه «دن» فارسچه دن «از» نینگ منطقي نی یره تگن.

ایکِّینچی مثال:

اویت «دن» کېلالمه دی.

فارسچه سی:

از شرم آمده نتوانست.

2) سبب بۉلگن حادثه لرده:

اۉرنک:

ساووق «دن» قاتّدیم.

3) باشله گن حادثه لرده:

اۉرنک: بیر «دن» اونگه چه یاز.

4) بیر حادثه نینگ قرشیسیده:  

اۉرنک: قار «دن» قاچدیم.

5) اجرا بۉلگن حادثه لرده:  

اۉرنک: او سفري «دن» حكايه قيلدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

25 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉز خطاسی نی کۉرمسلیگدن کېلگن لیدر، خلق نی بیر یېردن باشقه یېرگه تشیالمه یدی!)

 

دردیم نـــــــــی کیمگه ایتسم باش آلیب نیره کېتسم؟

بوعشق مېنی اۉلدیریر جاندن مـــــی یاردن اۉتسم؟

تیتره تکن دل نـــــی بو عشق مشرفلی یۉلگه تشلب

لېکن تکن باتیرگن بو حال نــــــــــی قنده ی بیتسم؟

قرارسیز دلدن بۉلیب تســـــــــــلیم بۉلدیم بو عشققه

یۉلی که کېچه بۉلـــــــگن کندوز نی قنده ی توتسم؟

عشق هواگــــــه توشدیم من بیر جنونگه باش قۉییب

جنونلی یشم بیلن باش آلــــــــــــــــیب قیرگه کېتسم؟

بــــــــــــــــې او بۉلسم بیر نفس سارسیله دی نفسلر

روح که اســــــــــــارتیگه بو حالدن قنده ی اۉتسم؟

نیمه بیلدیم بو عشقدن مشرف یۉلـــــــــیگه توشیب؟

جیحونگه اۉخشه گن من کـۉزیاشنی قنده ی توتسم؟

عشق دېگن بو بلادن باش آلـــــــــــیب نیره کېتسم؟

ییغلی من دردیم بیلن یاردن مــــــــی جاندن اۉتسم؟

   

    تیل بېلگی سی دوامی:

    شوندېک تورلی ـ تورلی گپلرگه قۉللنیله دی. منطق شو: اگر فارسچه ده «از» قۉشیمچه سی نی نظرگه آلمه ی، یازوو یازسه ی، محقق که جمله لرنینگ منطقی، منطقسیز و بیلیسیز بۉله دی. فارسچه ده اۉخشش اۉزبېک تیلی و ادبیاتیده «دن» قۉشیمچه سی شونچه اهمیتلی بیر ایشله یش دیر.

باشقه بیر جهتدن بو قۉشیمچه نېگیزگه همده کۉپلیک و اېگه لیک قۉشیمچه لریگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنک:

باغلریمیز «دن» اۉزیم کېلتیردیک؛

افغانستانینگ شهرلری «دن» خبریمیز بار.

شو فارسچه جمله لر:

از این مکتب فارغ شدم؛

آنجا درس خواندم؛

از او لیاقت من را پرسان کن.

اېندی بو فارسچه جمله لر نی اۉزبېکچه تیلدن یازه میز:  

شو مکتبدن فارغ بولدیم؛

او یېرده درس اوقیدیم؛

«اوندن» مېنیم لیاقتیم نی سۉره.

«اوندن» کلمه سی، قیسی منطققه یره تیلدی؟

اۉزبېکچه ده «بو»، «او»، «شو» دېگن ضمیرلر بار.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

26 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (قرآنینگ منطقیده تېنگری برچه قُللر بیلن عینی مسافه ده دیر، لېکن انسان بو مسافه نی باشقچه قیله دی!)

 

سوو کبی دلیم کېتگن خاص کېلـین خاص کېلین

نقطه ـ نقطه بو دلگه باس کېلـــــــین باس کېلین

یا که زهرلـــــــــــــــــــی الَم یا سعادتلی گل نی

فقیرنینگ کـــــــوکره گیگه آس کېلین آس کېلین

دامچه ـ دامچه مثالــــــی دامله یدی بو سینه دن

عشقنینگ محبتیدن کــــــۉرگین اې الماس کېلین

هجر دلـــــــــگه اۉلیم دور حیات اۉیینی بۉلمس

وصال نی روا قیلگین قویاشلـــــــی اساس کېلین

مَلَک کبی کېلین بۉل آق البسه نـــــــــــی کېگین

اویلنگین عزیزینگ له خاص کېلین خاص کېلین

 

    آگاهلنتیریش!

1.  ضمیر؛ انسانینگ ایچی یا انسانینگ ماهیتی.

2. تورکومی؛ گروه؛ تقِیم؛ دسته...

3. قۉللنیلدی؛ استفاده بۉلدی.

4. چیقیش؛ چیققن.

5. کېلیشیگی؛ یقین بۉلگن؛ توافققه بارگن.

6. آرتیرله دی؛ علاوه بۉله دی.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

ضمیر نمه دیر؟

ضمیر انسانینگ باطنی، کۉنگیلده گی یوره ککه یاشیریلگن سِر، راز، اندیشه و آت و باشقه ایریم سۉزلر تورکومی، که اۉرنیگه قۉللنیله دی.

اۉرنک: بهادر حقیقت نی ایتدی؛ او حادثه نی بۉییدن ـ بۉییگچه ایتدی. بو جمله گه بیر دفعه بهادرنینگ اسمی قۉللنیلدی، ایکّینجی دفعه اسمنینگ عوضیده اونینگ ضمیری «او» قۉللنیلدی. بو جمله گه «او» ضمیر دېییله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

27 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (قورقاق لیدر دیکتاتور بۉله دی؛ چونکه هر پیت اۉز قیلگنی نینگ سایه سیدن قورقه دی، او قورقو اونی ظالمراغ یاپه دی!)

 

کېچه نینگ نمی توشـــــــــکن پارله گن کۉزگه

باقمه سن قصدلب قصدلب قلُ بۉلـگن بو یۉزگه

ساچینگنی تۉک سینه مــــــگه دردینگنی سۉیله

اېتر که قصدلب قصدلب باقمه بیزگــــــــــــــــه

کۉزینگدن سـوال قیله ی نېدن یامغیر یاققن او؟

یامغیر یاققن کۉزلردن تۉکــــــــــــــــمه یۉزگه

قویاشین نوری اینسه شــــــــــــیرین اوستینگدن

یانسیته دی عشق نــــــــــــــی نور تشلب اېزگه

بلبله لــــــــــــــــــــــی هواگه ایتکین نه اېله ی؟

اېتر که بویروق بېرگین قلُلی ســــــــــــــــۉزگه

کېچه ده قدح ایچرکن تبسیمینگ لـــــــــــــــــــه

کوندوزیمدن ایلندینگ غملــــــــــــــــــی اۉزگه

میزبان اگر که بۉلسنگ مهمان نـــــــې دېسین؟

ییقمه خطالرینگ نــــــــــــــی قلُ بۉلگن یۉزگه

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «بوندن»، «اوندن» و «شوندن» نیمه دیر؟

اېندی «بو»، «او» و «شو» ضمیرلر بیلن «دن» قۉشیمچه نی (چیقیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی نی) قۉشه میز، اولردن «بوندن»، «اوندن» و «شوندن» تاووش سېسی نی یره ته میز.

کۉرستیش ضمیرلرگه چیقیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، مذکور ضمیر بیلن، چیقیش کېلیشیگی آره سیده، بیر «ن» تاووشی آرتیرله دی.

نېگه؟

تیل مستقل اۉز حریتی بیلن تاریخ بۉییچه حرکت اِېتکن.

کیشی یا کیشیلر، خواهله گنلری اوچون تیلگه قاعده قۉیالمگنلر. زیرا تیل بیر ملتینگ ملی مالی دیر. اۉزبېک تیلی باشقه تیللر کبی تاریخ ایچیده قاعده لرگه اۉزی اېگه بۉلگن و یۉل کۉرستیچی بۉلگن و اۉزی خواهله گن سېس نی هر بیر حرکتگه بېرگن. تیل شناسلر اېسه او زمانینگ روحیگه قره ب و تیلنینگ ایستگیگه قره ب حرکت اېتگن.    

بونینگ اوچون ضمیرلر بیلن «دن» قۉشیمچه سی نینگ آره سیگه «ن» تاووشی نی یېرلشتیرگن. زیرا او سېسگه ضرورت تاپگن.

  

    (انسان تاریخ بۉییچه تیلنینگ اراده سیگه باغلی بۉلگن. انسان قاعده قۉییچی بۉلمگن زیرا تیل ملی بیر دېیر دیر؛ بیرکیشی یا کیشیلرنینگ مالی اېمس!)

 

اۉرنک:

بو + ن + دن = بوندن؛

شو + ن + دن = شوندن؛

او + ن + دن = اوندن.

«بو» ضمیرگه، یعنی فرض قیلینگ قرشینگیزده گی نینگ نامی نی توتمه ی، بیر ضمیر قۉللنسنگیز «بو» یا «او» یا «شو» نی قۉللنسنگیز «بو یا او یا شو» ایتکنینگیز تقدیر ده، هدفنگیز قرشینگیزده گی جانلی بیر کیشی یا بیر جانسیز دیر. اگر او ضمیرلر بیلن «دن» قۉشیمچه نی بیر یېرده قۉللنسنگیز، قنده ی بیر تازه تاووش اۉرتگه چیقه دی؟ 

اۉرنک: بو + دن = بودن.  شو + دن = شودن. او + دن = اودن. دقت قیلسنگیز کۉره سیز، بۉلرده منطقسیزلی بار. چونکه «بودن»، «شودن» و«اودن» اۉزبېک تیلنینگ قالیبگه کیرالمه یدی. بونینگ اوچون تیل بۉلرگه بیر شکل بېرگن و آره گه «ن» سېس تاووشی نی علاوه قیلگن. زیرا تیل اۉز حریتی بیلن تاووشلرگه سېس یره ته دی؛ چونکه بو روش بیر تاریخی ایشله یش دیر. بیلماغیمیز کېره ک بوکونگی تۉغری و ذوقلی گپیریشیمیز، تاریخ ایچیده سورکه لنیب کېلگن و تۉغری یېرلرگه تاووش لر نی یېرلشتیریلگنی اوچون اۉرته گه چیققن! بونینگ اوچون تیل حکم قیلگن اسلوب بیلن، گپیریشیمیز و یازیشیمیز شرط.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

28 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (کیمسه ـ کیمسه نی قُللیککه آلالمه یدی، عقل اگر باشدن کېتمسه!)

  

ســــــَـــــحر وقتی باردیم مېن یار اوییگه

اېشیکی نـــــــــــــی اوردیم بۉیدن بۉییگه

چیقیب کېلدی کۉزلری بیر ســـــورمه لی

گل دېک آچـــــکن گل یوزیگه تورمه لی

قره ب قالــــــدیم مېن توریب گل یوزیگه

عشق لـــــــــــی وفا دېدیم گۉزل کۉزیگه

دېدم سېندن تاپدیم بویوک ســــــــــــودانی

دل نـــــــــــــی دلگه بېریب عجیب دوانی

دېدی یۉق ـ یۉق مېندن باشقه سورمه لــی

کۉزگه یاقسه دل نـــــــی کباب کۉرمه لی

اېشیگیم نینگ برکـــــــــــــــــتی باش دور

ســــــــــــــــــېوگن یارگه محبتی آش دور

سېن کېلـــــیب سن سېن بۉیورگین اویمگه

قــــــــــــــــدم قۉیگین عزیزیم بو تۉیمگه

سورمه لیککه کېلگنینگ تۉی اېمس می؟

باغ دلیگه سیپگنینگ بوی اېمس مــــــی؟

قۉرقمه دن سېن کېلیب سن عشق اوییگه 

محبت نـــــــــــــــی عشققه بېریب بۉییگه

عشق یۉلیگه دلـــــــــــــــــمیز اسلان دور

قدم قۉیســـــــــــک اثری مینگ شان دور

اۉلــــــــــیم کېلسه بۉیورسین عشق یۉلیدن

تاپشیرگن میز دل لرنی روح قۉلــــــــیدن

 

آگاهلنتیریش!

1. جۉنه لیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی «گه» قۉشیمچه سی.

2. ضمیر؛ انسانینگ دېیرلری؛ انسانینگ ایچ دنیاسی.

3. قوییده گیدېک؛ شو آست ده گی دېک.

4. آست، اوست؛ فارسچه سی بالا، پایین.

 

تیل بېلگی سی  دوامی:

    شو فارسچه جمله: کتاب یکه در سر میز هست از احمد است، او قلم هم از اوست.

«از اوست، از این است، از آن است، این دارد، آن دارد»

بولر فارسچه ده «ضمیر» بیلن یازیلگن «او، آن، این...»  یا اۉزبېکچه ده؟

«اونگه بار، شونگه بار، بونگه بار یا بو کتاب اونده ـ شونده، بونده» شکلده بۉله دی.

«او»، «بو» و «شو» کبی کۉرستیش ضمیرلرده، جۉنه لیش کېلیشیگی، «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، قۉشیمچه بیلن مذکور ضمیرلر آره سیده بیر «ن» تاووشی آرتیریله دی و قوییده گیدېک یازیله دی.

اۉرنک: اونگه، شونگه، بونگه. دقت بۉلینسین «او»، «شو» و «بو» کبی ضمیرلرده «گه» قۉشیمچه سی (جونه لیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی) قۉشیلگنده، تیل تاریخي ترقیاتیدن اۉزیگه خاص بیر اسلوب نی کېلیشتیرگن. تیل گپنینگ ایچیده اۉزیگه خاص بیر روح نی یره تگن. بونینگ اوچون «او، شو و بو» ضمیرلر بیلن «گه» قۉشیمچه نینگ آره سیگه «ن» سېس تاووش نی یېرلشتیرگن؛ اوندن، شوندن دېک! اگر «او» ضمیرنینگ یانیده «گه» قۉشیمچه قۉشیلسه «اوگه» شکلده اۉقینه دی، بو اۉقینیش تیلنینگ ظرافتی نی بوزه دی. بونینگ اوچون تاریخ ایچیده سورکه لب کېلیب (صیقل بۉلیب) «او» (ضمیر) و«گه» قۉشیمچه نینگ آره سیگه بیر «ن» تاووش نی یېرلشتیرگن. «ن» سېس تاووشی بیلن «او» ضمیر و«گه» قۉشیمچه سی بیرلشیب «اونگه» شکلده سېسی نی چیقرگن. شونده ی شو و بو؛ شونگه و بونگه شکلده بۉلگن. بیلماغیمیز کېره ک اۉزبېک تیلده بیر سۉز یۉق که او سۉز منطقسیز بۉلسه.

یعنی نېگزی بیلّی بۉلمسه؛ بو اندازه مکمل تیلنی نېگه ضعیف و ساووق و روحسیز شکلده یازه دیلر؟ تعجب بیلن قره یمن!

دوامی شعردن سۉنگره.

 

29 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (علمسیز بیر خلق یشمگه حکم سورالمه یدی، او خلق قُللیککه محکوم!)

 

چرچه دیم حیات کېلــــمه اوستگه

تشلـــــــه دینگ مېنی قاره بختگه

جوانلـــــــــــی اۉتدی هوسلریم له

خزانگـــــــــــــه اۉتیب بو قامتگه

کولمه دی بو یوز بو دردلــی یوز

کېلمه دی سېندن بیر راحـــــــتگه

یالغیز باشـــــــــیمده قارانغیده من

ایستگینگ بو مـــــــی؟ بو حالتگه

دنیا ظلمی له اوردینگ سېن مېنی

عذابگـــــــــــــه اوریب بو کلفتگه

اییریلدی ســــــېندن سعادت تختیم

پیشـــــــیمان بۉلدیم هر بیر وقتگه

اېندی انفاذ اِېت ســــــوال قیلمگین

ذاتآ تشلــــــــــه دینگ قاره بختگه

 

آگاهلنتیریش!

1. یالغیز؛ یکه.

2. انفاذ؛ فرمان نی بجرگن.

3. توشوم کېلیشیگی؛ «نی» قۉشیمچه سی.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«سېنی، مېنی» نیمه دیر بولر؟

بیرینچی شخص بیرلیک و ایکّینچی شخص بیرلیک، «نی» قۉشیمچه سی بیلن، ضمیر یره ته دی.

مثال:

سېنی و مېنی!

بیرینچی شخص بیرلیک و ایکّینچی شخص بیرلیک کیشیلیک ضمیرلریگه توشوم کېلیشیگی، «نی» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، بو ضمیرلر، ایکّی «ن» تاووشیدن بیر دانه سی نی حذف قیله دی و قوییده گیدېک یازه دی؛

اۉرنک:

مېن، بیرینچی شخص ضمیر + نی = مېننی؛ لېکن مېنی شکلده یازیله دی چونکه بیر «ن» سېسی چیقریله دی.

سېن، ایکّینچی شخص ضمیر + نی = سېنی.

«مېن» بیرنچی شخص ضمیر «نی» قۉشیمچه سی بیلن تۉپلنگنده، ایکّی «ن» حرفی اۉرته ده بۉله دی.  

اېندی اگر ایکّی «ن» نی، یانباش له ـ یانباش یازسک، شونده ی یازیله دی «سېننی»

اگر دقت قیلسه ی، «ن» تاووشی بو یازوده، ایکّی دفعه تیلگه کېله دی حال بو که آنه تیلمیزده «ن» سېسی بیر دفعه تیلگه کېله دی، بونینگ اوچون آره دن بیر «ن» آلینه دی و بۉله دی «مېنی»

«مېنی» نینگ نمه معناسی بار؟

اگر «مېنی» نی فارسچه گه ترجمه قیلسه ی، بو کلمه «من را» معنا بېره دی، شو شکل جمله یره تیله دی اۉرنک: من را خبر کرد.  

اۉزبېکچه سی: مېنی خبر قیلدی.    

بو قۉشیمچه لی ایکّی کلمه که بیر تازه تاووش نی یره ته دی، کوچلّی شکلده «م» تاووشی تیلگه کېلیب، اوندن سۉنگره یومشاق «ې» تیلگه تېگیب اۉته دی و وندن سۉنگره «ن» بیلن «ی» سېس تاووشلری کوچلّی شکلده تیلگه کېله دی،  نتیجه ده «مېنی» سېسی نی چیقره دی.

«سېنی» تاووشی ـ ده شو منطق بیلن یوریدی.

 

    (آگاهلنتیریش! مینی و سینی شکلده بۉلمه یدی، محقق یومشاق «ې» بیلن یازیله دی مېنی و سېنی شکللرده بۉله دی. بیلرسیزلرمی نېگه بۉلمه یدی؟ هر تیل نینگ اسلوب گپیریشی بار، او اسلوب توغیلگندن اعتباراً طبیعي شکلده انسانینگ طبیعتیگه یېرلشه دی؛ انسان اېسه، ایسته سه ایسته مسه او اسلوبگه باغلی قاله دی.

اېندی اۉزبېکلر اۉز  آره لریده گپیریش پیتده مېن ـ سېن دېگن زمانده تیل «ی» نی کوچلی شکلده سیسلنمه یدی لېکن اۉیین بوزه ر بعضی شاعرلریمیز و بعضی استادلریمیز «ی» نی یازه دیلر امّا اۉقینیشگه یومشاق «ې» شکلده اۉقیدیلر. بو اینچه لیگدن اۉزلرینینگ خبرلری یۉق چونکه توشونمگن شاعرلر و استادلربۉلگن بو کیشیلر. زیرا بو کیشیلر فارسچه اسلوبی بیلن یازسه لر ـ ده تیل اۉز حریتی بیلن بولرنینگ تیلیگه او اثنا حکم سوره دی. بونینگ اوچون بیر اۉزبېک اۉقونیش پیتده اۉزبېکچه اسلوبی بیلن اۉقیدی؛ بو جنابلر خبرسیز بو حقیقدن!)

دوامی شعردن سۉنگره.

 

30 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (خلق توزلمگن بیر ملککه دولت توزلمه یدی!)

   

سحر وقتی کوچه نگیزگه باردیم، بارمس بۉله ی اېدیم

سیزینگ اوچون هوسلرگه کیردیم،کیرمس بۉله ی اېدیم

توتیلدیم یلغانچی تالــــــــــــــــــگه، چناریم دېب خیالگه

بېردیم دل نی او حالـــگه، کاشکی بېرمس بۉله ی اېدیم

موزلی تاشلر ســــــــاووق یایه ر اوزدن بهار نی آته ر

تاشکن یارگه کــــیم باقرکه دل نی اورمس بۉله ی اېدیم

هر کون باشقه بیر قدح گـــــــــه بوشه لسه باشقه حدگه

اصالتدن نه قالر که کاشکـــــــــی کورمس بۉله ی اېدیم

اوینگیزنینگ پنجره ســـــــــــــــی بیر نمایش یای بیدی

یبان بلبلدن هنر نـــــــــــــی اورده تورمس بۉله ی اېدیم

یلغانچی سیز وعده لرگه ایشانمم آرتیق ســــــــــــــیزگه

کاشکـی باشدن یۉلینگیزگه کیرمی کیرمس بۉله ی اېدیم

 

آگاهلنتیریش!

1. اورین پیت کېلیشیگی قۉشیمچه سی؛ «ده» قۉشیمچه سی.

2 . «یایه ر»  و  «آته ر» یازولرگه «یایر و آتر» یازیلماغی کېره ک. مېن اېسه شعرنینگ اوزنی اوچون «ه» سېس نی «ه» حرفدن آلدیم.

 

تیل بېلگی سی دومی!

«اونده»، «شونده» و«بونده» نیمه دیر؟

    «اونده»، «شونده» و «بونده» کبی تاووش سېسلری، «ده» (اورین پیت کېلیشیگی قۉشیمچه سی) قۉشیمچه سی بیلن یسه له دی. لېکن «او، شو و بو: ضمیرلر بیلن «ده» قۉشیمچه نینگ آره سیده «ن» سېس تاووشی اضافه بۉله دی.

«او»، «بو» و «شو» کبی کۉرستیش ضمیرلرگه، اۉرین پیت کېلیشیگی قۉشیمچه سی (ده قۉشیمچه سی) قۉشیلگنده، نېگیز بیلن قۉشیمچه آره سیده بیر «ن» سېسی کیره دی.

اۉرنک: او + ن + ده = اونده. بو + ن + ده = بونده. شو + ن + ده = شونده کبی.

بو درسمیزده «ده» قۉشیمچه سی بیلن «او»، «بو» و «شو» کبی ضمیرلر، قۉشیلگنده، تیل بو ایکّی سی نینگ آره سیده «ن» سېسی نی ایسته یدی؛ بونینگ اوچون بو تاووش نی استفاده قیلماغیمیز شرط.

 اگر «ن» سېس تاووشی قۉشیلمسه اېدی، ایکّی کلمه نینگ قۉشیمچه سی بیلن، قنده ی آواز چیقیدی؟ «او» سېس تاووشی بیلن «ده» سېس تاووشی نی قۉشگنده، ایکّی سېسدن «اوده» سېسی چیقیدی. بو آواز تیلده اویگونسیز شکلده کېلیدی؛ بونینگ اوچون تیل زمان ایچیده سورکه لب «او» سېسی  بیلن «ده» سېس تاووش نی آره سیده «ن» حرف سېسی نی یېرلشتیرگن و بو حرف بیلن «اونده» سېسی یسه لگن. «بو قاعده لرگه، قیدسیز و شرط سیز تسلیم بیز.»

«او» ضمیر ایکّینچی کیشی نینگ ضمیری دیر، «ده» قۉشیمچه بیلن قۉشیلگنده، او کیشیدن او پیتده، اجرا بۉلگن عمل نی کۉرسته دی.

اۉرنک:

اونده قلم بار؛

بونده یۉق؛

شونده بار.

ادامه سی شعردن سۉنگره.

 

31 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (ییغله ماغنی خلققه اۉرگتمه! اگر بیر مرته خلق یغی نی قوتیلماق اوچون قبول قیلسه، باتور باله لرنینگ زمانی قالمه یدی؛ فکر یره تیش قېیین بۉلیب، خلق قلُ لیککه بۉیین اینه دی!)

   

هرقره شینگ بال اېمس می قربان بۉلگن بودلگه؟

آچمه باشقه گه زلفلرنی قربان بۉله ی بو گلــــــگه

بلبل فغان قیلر دلـــــــــــگه اۉرگیله ی دېب گلیگه

ایس گلــــی نی خواهله مس او یایلسه باشقه یۉلگه

عزرائیلـــــــــــی کېلر اونگه قوقو باشقه گه کېتسه

جفا کېلر گلدن اونگه دردگه توشکن بلبلـــــــــــگه

یایمه زلفدن قوقولر نــــــــی کېتمسین باشقه یېرگه

یایلمسین تاتلی بوی یی باشقه بۉلگن بیر دلـــــــگه

 

    آگاهلنتیریش!          

    1 . قوقو؛ ایس.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    بو اورین پیت کېلیشیک قۉشیمچه سی، آتگه، آت جنسیده گی سۉزلرگه و قۉشیلیب کېلگن کۉپلیک و اېگه لیک قۉشیمچه لرگه، قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنک:

مکتبده؛

مکتب + ده = مکتبده.

اویده؛

مکتبیمیزده؛

مکتب + یمیز + ده = مکتبیمیزده؛

اوینگده کبی.

ساده راغ ایتسم: 

1) «ده» قۉشیمچه سی آت جنسیده گی سۉزلرگه، (مکتب و اوی کبی سۉزلرگه) قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنک:

مکتب ـ مکتبده؛

اوی ـ اویده.

2) آت جنسیده گی سۉزلر بیلن قۉشیلیب کېلگن کۉپلیک و اېگه لیک قۉشیمچه لرگه ـ ده قۉشیلیب یازه له دی.  

اۉرنک: باغیمیز ـ باغیمیزده؛

شهرمیزـ شهریمیزده کبی. 

«باغیمیز یا شهریمیز» ـ « یم سېسی اېگه لیک یم بیلن یز قۉشیلگنده» کۉپلیک نی کۉرسته دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

32 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

   (تش کۉریلیش اهمیت تاپگن بیر خلققه، ایچی نی قورت ېییه دی!)

  

بو دردلرینگ بیرکون کېتر ییغلـــــمه

قیش بۉلگن کون یازگه بیتر ېیغلـــــمه

یېر یوزیدن کۉکـکه اۉچدی فریادینگ

تاپیلگن درد بیر کون ییتر ییغلــــــــمه

گـــــــل تیوره ده تیکن بار دیر محقق

دل او یېرده گل نــــــــــی توتر ییغلمه

نیمه بۉلـسه قیشدن سۉنگره بهار دور

بو درد کېلــــگن بیر کون کېتر ییغلمه

دایم سېوگــــی درد بۉلمه دن بۉلیلمس

دردسیز سېوگــــــی قیسقه بیتر ییغلمه

سېن قان له دینگ یغـی بیلن ایچیم نی

دل ـ ده بۉلسنگ بو ده اۉتر ییغلـــــمه

 

    آگاهلنتیریش!

    1. اۉتر؛ بیتر شونده ی سۉزلر که، بو شعرده بار، ینه «ه» حرف سېسی توشونچه گه بېره دی، یازیلسین می؟ یازیلمسین می؟ یعنی «اۉته ر»  «بیته ر» شکلده می بۉلسین؟ یا ده «اۉتر» «بیتر» شکلده می بۉلسین؟ یا بعضی تیل بیلمگنلر دېک الف بیلن یازیلیب «اوتار» «بیتار» می بۉلسین؟ اوتر یا بتر سۉزیگه «ر» حرفدن اول «ت» حرف بار؛ «ت» حرف نینگ تلفظی، سېسلی آواز بیلن بولیب «a»  سېسگه یقین بیر سېس بیلن تیلگه کېله دی. بو سېس «ر» حرف و «ت» حرف نینگ آره سیگه «ه» حرف سېسی اوچون رل اۉینه یدی، بونینگ اوچون «ه» و «الف» حرف یازیلیشی خطالی بۉله دی. شاعر شعرنینگ وزنی اوچون «ه» سېسی نی کوچلی شکلده قۉللنسه، شاعرلیک اختیاری، لېکن «الف» سېسی نی قۉللنالمه یدی.

شونده ی «ت» حرف نینگ عوضیده باشقه حرف بۉلسه ـ ده محقق که او حرف نینگ سېسلی آوازی نظرگه آلینه دی.   

2. ايله، بيرله، بيلن، بيرلن، له؛ فارسچه گه همراه، با... قوشیمچه لرگه اۉخشه گن حرکتلر.

3. نېگیز؛ ریشه.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

بیلن، له، ایله، بیله نیمه دیر بولر؟

فارسچه ده «همراه» و «با» تاووشلری جمله نینگ ایچیده، «بیر نرسه نی باشقه بیر نرسه بیلن بیر یېرده، بیر حرکت نی کۉرسته دی.»

اۉرنکلر:

احمد همراۀ محمود در کابل رفت؛

کتاب با قلم در سر میز است؛

با من بازار میروی؟

همراه ای من درس می خوانی؟

اۉزبېکچه ده «بیلن» قۉشیمچه سی خودّی «همراه و با» کبی ایشله یش قیله دی.

اۉرنک: بای جان آی قیز بیلن کابلگه کېتدی؛

کتاب بیلن قلم میزنینگ اوستیده؛

مېنینگ بیلن بازارگه کېته سن می؟

مېنیم بیلن درس اۉقی سن می؟  

شونینگ کبی «له»، «ایله» و «بیله» تاووشلری تورک تیلرنینگ گپیریش و یازوولریگه قۉللنیله دی، لېکن اۉزبېک تیلیده «بیلن» قۉشیمچه سی کۉپراغ استفاده بۉله دی. جامعه ده بیز اۉزبېکلرنینگ آره میزگه کونلیک حیاتده «بیلن» قنده ی قۉللنیله دی؟

شو مثال:

احمد «مینه م» بازارگه کیتیم.

بو شکلده منطقسیز سېس بیلن استفاده بۉله دی؛ دقتیمیز بارمی؟

دوامی شعردن سۉنگره.

 

33 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (دنیا تاریخیده زور اوستون کېلگن، مظلوم بۉلیب ییغلمه؛ زور کلتوری سېندن کېتمسین!)

 

بهار هوا ساچلرینگنی ســـــــیله یدی

بوموسمدن خوشلی بخت نی اېله یدی

نم لـــــی بولوتلردن یامغیرنی بېریب

تازه لی نــــــــــی الله دن او تیله یدی

یشیل یپراغلی آچیلـــــــــــگن گللردن

تاتلی ایس نــــی اوستینگه او اېله یدی

قوش سېسی نــی تېوره گدن او بېریب

گۉزل عشقدن ترانه او ســــــۉیله یدی

اگر کېلـــــــسنگ بو بهارگه سېن بهار

حرمت بیلن بودل سېنگگه سزلــه یدی

بوباش قۉیگن یوره گنـی اگرکۉرسنگ

خوشلـــــــــــــی هوا خداوندن تیله یدی

هجر یامان بیلــــــسنگ اگر بیرلشسک

بهارهوا خوشلـــــــــــــی بیلن بېله یدی

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    بویوک + گه = بویوککه؛ بو نیمه دیر؟

بویوک + «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، نېگه «بویوکگه» شکلده بۉلمه یدی «بویوککه» شکلده بۉله دی؟ منطقي نیمه دیر؟

برگ + «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده نېگه «برگگه» شکلده بۉلمه یدی «برککه» شکلده بۉله دی؟

«ک» و «گ» تاووشلری بیلن توگه گن نېگیزلرگه، جۉنه لیش کېلیشیگی (گه) قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، «گه» قۉشیمچه سی «که» شکلده قۉشیلیب «که» شکلده تلفظ بۉله دی.

(اۉزبېکچه نینگ گۉزللیگیدن!)

ساده تیلدن ایتسم، بیر کلمه نینگ سۉنگ حرفی «ک» حرفی ویا «گ» حرفی بۉلسه، «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده «گه» تاووشی «که» سېس نی چیقره دی؛  بونینگ اوچون «که» سېس بیلن یازیله دی.   

اۉرنک:

یوره ک + گه = یوره ککه.

دقت قیلسه ی «یوره ک» نینگ سۉنگ حرفی «ک» تاووشی دیر «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، «گ» حرفی «ک» سېسی نی چیقریب، او سېس نینگ حرفیگه المه شیله دی.

یوره ک ـ یوره کگه شکلده بۉلمه یدی «یوره ککه» شکلده بۉله دی. چونکه تیل بو اسلوب نی اۉزیگه مناسب کۉرگن. زیرا تاووشلر زمان ایچیده سورکه لنیب (صیقل بۉلیب) اۉزیگه خاص روح نی گپ گه بېرگن.

باشقه اۉرنک: اېشیک + گه = اېشیککه.

دقت بۉلسه «اېشیک» هم یوره ک نی منطقی بیلن یسه له دی. برگ + گه = برککه. بو کلمه گه دقت قیلسه ی، «گ» سېس تاووشی کلمه نینگ سۉنگیگه کېلگن.

اگر بو کلمه گه، «گه» قۉشیمچه سی نی «گ» تاووشی بیلن قۉشسه ی، بۉله دی «برگگه».  

اېندی سوراو شو: برگگه اۉقونیش تیلگه تۉغری کېله می؟ یا برککه؟

برگگه شکلنده تۉغری کېلمه یدی بونینگ اوچون تیل قبول قیلمه یدی.  

تیل قبول قیلمگن بیر حرکت نی کیمسه تۉغری دېب ایتآلمه یدی.  

بونینگ اوچون تۉغری سی «گ» سېس تاووشی «ک» سېسی نی چیقریب، او تاووشیگه ایله نیب، «برککه» شکلده بۉله دی.

بو اۉرنکلرگه اۉخشه گن قنچه کلمه لر بۉلسه، محقق «ک» سېسی بیلن قۉلللینسین.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

34 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉز کیچیک دنیانگگه اوره لیب قالمه، باشقه لرنینگ دنیایسیدن اۉزینگنی و دنیا نی کۉرگین!)

  

عشق نیمه دیر؟

دنیا نی ایچگه ساتماق دور؛

آتی عشق!

بارلیکلرنی تۉکیب کېتماق دور ؛

آتی عشق!

قۉلدن شربت تۉکیب، زهرنی یوتماق دور؛

آتی عشق!

بلا آسماندن یاغمیر ده ی یاغسه، باشینی اونگه توتماق دور؛

آتی عشق!

آتشدن بیر عَالم که، اونگه اۉزنی آتماق دور؛

آتی عشق!

حقیقتگه قره می، مجهول توپانگه کېتماق دور؛

آتی عشق!

اگر که دل نی بېرگن بۉلسه، سېوگن نی اوچون بو توشونچه گه بارماق دیر؛

آتی عشق!

 

 آگاهلنتیریش!

1. اویگون؛ مناسب.

2. کېلیشیگی؛ یقین بۉلگن؛ مناسب بۉلگن.

3. قۉشیمچه؛ قۉشیلماقدن آلینگن.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    نېگه «تاغگه» شکلده اېمس «تاققه»

شکلده؟ شو جمله: هندوکش تاغی جوده بویوک تاغ، خدا خواهله سه او تاققه چیقه من.

ایکّینچی سی: حق ـ حق دیر اۉزینگنی حققه بېرگن که، عدالت یره تیلسین.

بو ایکّی جمله، جۉنه لیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی (گه) بیلن اۉز منطقی نی تاپگن؛ لېکن بو قۉشیمچه «گه» سېس تاووشی نی «قه» سېس تاووشی، شکلده یره تگن. یعنی «ق» تاووشی و «غ» تاووشی بیلن توگه گن نېگیزلرده، جۉنه لیش کېلیشیگی قۉشیمچه سی، یعنی «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده «قه» شکلیده سېس بېریب، او سېسگه اویگون شکلده قۉشیلیب تلفظ بۉله دی. زیرا تیل تاریخ ایچیده بو سېس نی مناسب کۉرگن. بونینگ اوچون تیل شناسلر تیلنینگ حکمی نی رعایت قیله دیلر.

ساده تیل بیلن ایتسم، بیر کلمه نینگ سۉنگ حرفی «ق» تاووشی و «غ» تاووشی بۉلسه، «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده «گ» سېس «ق» سېسی حرفیگه الیشه دی و «غ» سېسی ـ ده «ق» سېس نی چیقره دی.   

یعنی «گه» تاووشی «قه» تاووشیگه ایله نه دی.

اۉرنک:

باغ + گه = باققه شکلده بۉله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

35 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (زور بۉلگنینگ پیتده مظلوملرنی یقییندن کۉر، زورلیگینگنی مرهم قیلیب کۉزلریگه سورت؛ کۉز یاشلرنینگ عوضیده کولگیلیلر کۉریلسن و بیللسین که زورلیگینگ عدالت اوچون دیر؛ ظلم اوچون اېمس!)

   

بیزیم قلــــبلر بیر بیریگه تۉغری دیر

دنیالری عشــــــق یۉلنینگ یېری دیر

اگر کیرسـنگ بو سینه مده نی لر بار

قوپارمـــاققه سېنی سېندن اۉغری دیر

کون توغــــــگنده سَحریدن تیتره یدی

تیتره گن دل سېنی ســېوگن بیری دیر

زیارت بۉلگن سن قربان ایسته سنگ

قربانلیککه حاضرلــیگی تۉغری دیر

پنجره میز قرشی قرشـــــی بیر حالده

او حـــــــال عشققه عبادتین یېری دیر

 

    آگاهلنتیریش!

    1.کیراک؛ خوشسیزلیک.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

باغ بیلن «گه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده «گ» سېس حرفی «ق» سېس حرفیگه بدل بۉلمسه، «باغگه» شکلده بۉله دی.

بو سېس نی بو اسلوب نی تیل قبول قیلمه یدی چونکه تیل تاووشلرنی یازوونینگ ایچیده مناسب صدا بیلن قبول قیلگن!

او صدا «گه» سېسی اېمس، «قه» سېسی نی قبول قیلگن.

زیرا تیل حریتی بیلن اۉزیکه خاص بیر اسلوب گپیریش نی یره تگن؛ بونینگ اوچون باغگه بۉلمه یدی «باققه» شکلده بۉله دی.

باشقه اۉرنک:

تاغ + گه = تاققه.

شوندېک، تاغ ـ تاغگه شکلده بۉلمه یدی تاققه شکلده بۉله دی.

خلق + گه = خلققه.

شوندېک خلق ـ خلققه بۉلیب قبول بۉلگن زیرا اگر خلق، خلقگه بۉلسه اېدی، گپیریش پیتده تیل قېینچیلیککه قالیدی.

قیشلاق ـ قیشلاققه.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

36 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (آته لرنینگ روحي نی شاد قیلماق اوچون وطن نی مقدس بیل!)

 

تون کېچه یوره گیمگه درد حسی نـــی چیکتیردیم

ماضیدن اېســـــــــگه بېریب سېندن آنت تیکتیردیم

مېن مېندن اۉتکن بۉلدیم بیر ـ ده سېندن اۉتالــــسم

کېلمگن وجودینگدن بو دل نی اووتالــــــــــــــــسم

خیالـــــــــــینگ له هر آقشام باتکن کونگه قره دیم

آی له تاپیلـــــــــــــــــــگین دېیه دعالرگه اۉره دیم

نه کون بۉلدی بیرکېلسنگ نه تیشلریمدن قاچسنگ

بوحالیم نی بیر کۉریب بودرد سووی نی ایچسنگ

بو دردیمگه نه اېلـــــــه ی قیسی چاره گه بېله ی؟

تۉکیلگن کۉز یاشیم نــــــی قنده ی قیلیب سیله ی؟

دردلریم نـی سېن بیچتینگ یولدوزبۉلیب اوچتینگ

وفاسیزلـــــــی دوکاندن شراب نی بیردن اِیچتینگ

کاشکــــــــــی سېنی کۉرالسم دوداغینگدن اۉپالسم

او گۉزل کۉزلرینگدن قویاشیم نی تاپالـــــــــــــسم

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    تاققه یشه گن تاغلی بۉله دی، سفره سی یاغلی بۉله دی. بو جمله گه، «تاغلی» و «یاغلی» سۉزلر بار، بو سۉزلر «سۉز یساوچی قۉشیمچه» بیلن یسه لگن. بو قۉشیمچه، اۉزه ککه قۉشیلیب (ریشه گه قۉشیلیب) ینگی معنا افاده قیله دیگن سۉز، یسه یدی.

اۉرنک:

اور+ اق = اوراق.؛

اوچ + آق = اوچاق؛

یاغ + لی = یاغلی؛

شکر + سیز = شکرسیز کبی.

یعنی بو قۉشیمچه نینگ منطقي: ینگی معنالی سۉز یره تماق اوچون، بیر سۉز گه بیر سېس قۉشیب، تازه معنالی بیر ینگیلیک یره ته دی.

اۉرنک: اور + اق = اوراق.

اگر دقت قیلسه ی «اق» دېگن سېس، اۉز تېوره گیگه بیر معنا نی افاده اِېتمه یدی لېکن «اور» تاووشی بیلن قۉشیلگنده، «اوراق» دېگن ینگی سۉزنی یره ته دی و ینگی معنا بېره دی. یا ایکّی معنالی سۉزدن ینگی بیر سۉز یره ته دی.

اۉرنک: اوچ + آق = اوچآق.

بو قۉشیمچه تورک تیللرگه تېنگری نینگ تامانیدن بېریلگن بویوک بیر نعمت.

سببی شو: انسان حیاتی نینگ قاعده سی کېلیشماق دیر. کېلیشیم، تازه گپلر نی یره تماق اوچون، او گپلرنینگ تاپیلیشیگه سبب بۉلماق اوچون، بیر حرکت دیر.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

37 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉتکن تاریخ نینگ سووی قیتیب قیتیب کېله دی اگر اۉتکن تاریخ نی بیلسنگ!)

   

قدر اوردی شـــــــــو جانیمگه جگریم یندی

بختیم اۉلدی کېتیشینگ لـــه گۉنشیم سۉندی

تۉیالمه دیم چیقیب کېتینگ قیلـمه ی بیر وفا

وفا قیلمه ی جفا قیلدینگ تاش بۉلـیب ایندی

یۉلینگه من اۉلیّ گَلــــــــــم قربانینگ بۉلیّ

بیر کۉرسم تومن بۉلـــیِ من بو درد قۉندی

کېتنینگده ایتکین گلــــــیم بختگه نه اېله ی؟

اۉلیمدن آغیر بۉلــــــگنلی اوستیمگه میندی

بیر مرته اېشیتیرگین دلـــــــــگه سېسینگنی

اوزاققه ـ ده بۉلــــــــسنگ گلُم قسمتیم یندی

خاطرنگ قالدی دلـــــیمگه گلُم کېتینگ سن

بو ظلمدن هر بیر جانلـــــــی ییغیگه قۉندی

 

    آگاهلنتیریش!

    «یندی» یازیلگن اصلی سی «یاندی» شعرنینگ وزن و قافیه سی اوچون «یندی» شکلده یازدیم. شعرده وزن و قافیه اوچون بیر سۉزدن بیر حرف نی ایکسیک یازاله سیز لېکن حقیقی سېسگه باشقه سېس علاوه قیلالمی سیز.

اۉرنک:

یاندی دن یندی یازاله سیز «یاندو» یازالمی سیز.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    اگر اۉرنک بېرسم، شو یقین زمانده، شو ییگیرمه ییل یا کۉپراغ یا کمراغ اۉتگن زمانده، تکنولوژی باشینی آلدی کېتدی.

بو کېلیشمه اونلرچه ینگی سۉزنی یره تدی، بو سۉزلر چیت دولتلردن بیزلرنینگ اولکه میزگه رواج لنیشدی؛ کامپویتر، مبایل کبی.

اېندی بو تازه نرسه لرنینگ نامی نی، یبانچی (یابانچی) تیل لردن قۉللنه میز می؟  

یا آنه تیلدن او نرسه لرگه ینگی سۉزلر یره ته میز می؟

بو قۉشیمچه یره تیش اوچون بیرمه ـ بیر بۉلیب بویوک نعمت لیگنی کۉرسته دی.

اگر اۉرنک بېرسم ترکیه دولتی، بو قۉشیمچه نینگ منطقیدن ایش آلیب، مینگلرچه ینگی سۉز یره تگن؛ او ینگی سۉزلر بوکون تورکچه سۉزلری بۉلگن.

اۉرنک: بېلگی + سیار = بېلگی سیار ؛ (انگلیسچه سی کامپیوتر) بېلگی سیار؛ حرکت قیلگن بېلگی معنا بېره دی.

اوچ + آق = اوچآق؛ (عربچه سی طیاره) اوچآق؛ اوچیتدیگن آق نرسه معنا بېره دی.

اېندی شو نی اۉیله ماغمیز کېره ک، بو ینگی سۉزلر که تنکولوژی نینگ کېلیشمه سی بیلن بیزلرنینگ فرهنگي حیاتیمیزگه کیرگن، یبانچی سۉزلیک بیلن قبول قیلسه ی تۉغری می؟ یا بیزلر ـ اۉز تیلمیزدن بیزلرگه عاید بۉلگن آتلرنی تاپیب قۉللنسه ی می تۉغری؟

آنه تیلده قوت بېریش اوچون یره تیچی بۉلسه ی، تۉغری روش اېمس می؟   

دوامی شعردن سۉنگره.

 

38 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر کیم نینگ توشونچه سی نی قبول قیلسنگ جامعه اوچون یخشی آدم بۉله سن، امّا هر توشونچه تۉغری توشونچه می؟)

 

غم آققن یوره گیمدن بیر آن بۉلــــــسه کېتمه یدی

جمله عالــم اوره شگن یوره ک یاردن اۉتمه یدی

لېکن یاردن فایده یۉق یره بۉلـــــــــگن یوره ککه

ایکّی دامله یاش آققن غمدن تۉلــــــگن یوره ککه

اېگیلــــــــــگن بۉییم بوکیک بیر راحتگه اېرمگن

حضورسیز بو یوره کـــــکه یاردن رحم کیرمگن

او یاردن بیر فایده یۉق یوره گین هوســــــــــیگه

ایکّـــــــــــــی دامله یاش قۉیدیم یوره گین نفسیگه

نې دېییب نـې اېله ی من غملی بۉلگن یوره ککه؟

دامله دامله یاش توشکن غمدن تۉلــگن یوره ککه

بو عشقدن مېن یوریلدیم بو عشقین ســـــایه سیدن

ســـۉلدی یوره ک غم بیلن درد بېرگن مایه سیدن

آققن غم یوره گیمگه رحمی نـــــــی او بېرمه گن

یار دېییب یوره گیمـــــــگه مهری بیلن کیرمه گن

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «یم»، «ینگ»، «ینگیز»، «م»، «نگ»،  «بیمیز» و «اونینگ، بونینگ، شونینگ» بو سېسلرنیمه دیر؟

یاقاریده گی سېسلر «اېگه لیک» قۉشیمچه سی نی شکل بېرگن تاووشلر دیر.

یعنی بیر نرسه نی بیر کیشیگه عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی.

اۉرنک:

کتاب + یم = کتابیم؛

خودّی «نینگ» منطقی دېک! 

کتابیم جمله سیگه، بیر کتاب بار، بو کتاب نینگ صاحبی بیرینچی شخص دیر. او کتاب او برینچی کیشیگه عاید بۉلیشی اوچون، او کیشی «کتابیم» شکلده دېمه سی کېره ک؛ چونکه اېگه لیک منطق نی کۉرسته دی.

باشقه اۉرنکلر:

کتاب + ینگ = کتابینگ؛

قرشی تامانده گی بیر کیشیگه، عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی. کتاب + ی = کتابی؛ اۉچینچی کیشیگه عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی.

اگر کتاب بیرینچی کیشیگه عاید بۉلمسه، او کتاب ایکّینچی کیشیگه عاید بۉلسه، بیرینچی کیشی «کتابینگ» شکلده ایتمسی کېره ک؛ زیرا، کتابینگ کلمه سیگه «ینگ» اېگه لیک قۉشیمچه سی ایش کۉرگن.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

39 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (یره تیچی بۉل قلبینگگه قۉی اگر قلبینگ یره تکن ایشدن کیف آلسه باشقه قلبلر تسلیم بۉله دی!)

   

سېوگیلینینگ کولــــــــشیگه اۉخشیدی بهار

گل قوقونی یوره گدن ســـــــاچه دی گلزار

گل ایسی یایلیب ســـــــــــری قیزیل رنگلر

آچه دی گل نــــــــــــــــــــی هر یېرده بهار

بیر قـــــــــــــــــــوش کېله دی ترانه اۉقیب

ایسکه یدی اوگل نی دلگه ناردېب دلگه نار

غزال تاغ اوســــــــــــتیدن سبزه گه قره ب

اینه دی وادی گه سبزه زار دېب سبزه زار

تار بۉلــــــــــــــــــگن قارگه تاغین هواسی

ییغلب ســـــــــــــــــــــــــــوو بۉله دی قار

شرشـــــــــــــــــــره بۉلیب اققن قار سووی

یېلـــــــــــــــــــــــگن هوا بېره دی روزگار

او کـــــــــــون کېلسه میسه ساچینی تره ب

کېلـــــــــــــــــــــگین ایته ی بهارگه بو یار     

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    آگاهلنتیریش!

    «اگر خلق ایچیده کتابینگ «نینگ» منطقی بیلیلسه، اېگه لیک قۉشیمچه سی، گپیریش نینگ ایچیده قۉللنیشی بیلله دی؛ او پیت «نینگ» منطقي نینگ معناسی بیلله دی.»

او زمان شو شکلده  هیچ کیم گپیرمه یدی: «کتاب دی ایچیدن درس اۉقیدیم!» بو گپیریش 100 ده 100 ناتۉغری دیر چونکه اېگه لیک قۉشیمچه سی استفاده بۉلیلمگن. تۉغری سی بو جمله: «کتابنینگ ایچیدن درس اۉقیدیم.» اگر او کتاب بیرینچی و ایکّینچی کیشیگه عاید بۉلمسه، او کتاب اۉچینچی کیشیگه مربوط بۉلسه او پیتده، اۉچینچی کیشی او یېرده بۉلسه یا بۉلمسه «اونینگ کتابی» شکلنده ایتیلیشی کېره ک.

اونینگ؛

شونینگ؛

بونینگ.

لېکن خلق ایچیده ناتۉغری گپیریلیب شو شکلده رواج لنگن:

اونی؛

شونی؛

بونی.

بو خطا دیر.

ایتیلیشگه اېگه لېک قۉشیمچه سی، بیرینچی، ایکّینچی و اۉچینچی کیشیگه شونده ی یسه له دی.  

برینچی کیشیگه «یم»؛

ایکّینچی کیشیگه «ینگ»؛

اۉچینچی کیشیگه «ینگ و ی» حرفی یا تاووشی بیلن اېگه لیک قۉشیمچه سی یسه له دی.

شوندېک: بهادرنینگ کتابی کبی.

اگر بیر کتاب بیر کیشیدن کۉپراغ کیشیلرگه عاید بۉلسه، او تقدیر ده کتاب بیلن «یمیز» تاووشی یا «ینگیز» تاووشی یا «سی» تاووشی قۉشیلیب اېگه لیک یسه له دی.

مثال:

بیر کتاب کۉپ کیشیدن بۉلسه، او کیشیلرنینگ ایچیدن بیر کیشی بو کتابنینگ کیمدن بۉلگنلیگنی ایتسه، «کتابیمیز» شکلده ایته دی.

«کتابیمیز» شکلده ایتیش او کتاب او یېرده گی انسانلرگه عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی.

اگر کتابنینگ اېگه لریدن بۉلمسه، باشقه بیر کیشی او کتاب نینگ اېگه لری اوچون گپیرسه «کتابینگیز» شکلده گپیره دی.

لېکن خلق ایچیده «کتاب یز» شکلده رواج للگن 100 ده 100 ناتۉغری دیر.  

کتابینگیز شکلده گپیریش نینگ، ایکّی معناسی بار:

برینچی معناسی: او کتاب کۉپ کیشیلرگه عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی.

ایکّینچی معناسی: او کتاب بیر کیشیگه عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی و او کیشی نی حرمت بیلن «سیز» شکلده ایته دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

40 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (باشقه نینگ آرقه سیدن چاپماق انسان نی کۉر اېته دی!)

   

قلبیمگه توشدینگ هوگل بیر قره ب یاردېمه دینگ

یاش تۉکن کیچه کندوز ســــېوگنیم بار دېمه دینگ

بېرمدینگ نشه لیگنی بوزمدینگ خرابلـــــــــیگنی

قلب ایچــــیدن بویوریب مېنگه او زار دېمه دینگ

سېنی سېوماق حیا می؟ بیر گل دېماق ریا مـــــی؟

بوحالگه سېن تشله دینگ تشللگن خواردېمه دینگ

بو دردیمگه توشدیم من خوشلــیگلردن اوچدیم من

قاووریلدیم اۉز دردیم له دردلی بیر یاردېمه دینگ

تیل سیز بۉلیب ییغله دیم حال نــــی دردله بېله دیم

ســــــاوریلگن حال نشانیم سېوگنیم بار دېمه دینگ

 

آگاهلنتیریش!

  1. اورگه؛ او یېرگه.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    اېگه لیک قۉشیمچه «لر» تاووشی بیلن قۉشیلسه قنده ی حرکت بۉله دی؟

اېگه لیک قۉشیمچه «لر» تاووشی بیلن جانلی یا جانسیزلرنی قۉشگنده، کۉپلی نرسه نی بیر کیشیگه یا کۉپ کیشیگه عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی.

«لر» قۉشیمچه سی یا «لر» تاووشی اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب، یا ایری شکلده یازیله دی.

اۉرنک:

1. کتابلریمیز؛

2. باله لر کبی.

کتابلریمیز سۉزیگه، کتاب + لر + یمیز تاووشی بیرلشیب، کۉپ کیشیگه عاید بۉلگن شکل نی یسه گن.  

کتابلریمیز دېگن بیر سۉزنینگ معناسی: اۉرته ده کۉپ کتاب بار، بو کتابلر کۉپ کیشیگه مربوط، بو کیشیلردن بیرسی، کتابلرنینگ اېگه سی نی باشقه لرگه بیلدیرماق اوچون، «کتابلریمیز» شکلده ایته دی.  

باشقه اۉرنک:

کتابلرینگیز؛

کتابلرینگیز کلمه سی، اېگه سی بۉلمگن بیر کیشی، کتابلرنی قرشیگه، عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی.

کتاب + لر + ینگیز = کتابلرینگیز.

دقت: بو سۉز خلق ایچیده «کتاب لریز» شکلده رواج تاپگن 100 ده 100 خطا دیر.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

41 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هیچ بیر زمان قېینچیلیککه ییغلمه، کولگین که قېینچیلیک سیندن قورقسین!)

 

سېودیم سېنی یوره گدن هر لحظه هر آن

هر آن که سېنی سېودیم باشقه سی یالغان

سۉنمه دی بۉلـــــــــگن آتش سینه قفسدن

اوریلدی سېندن یوره ک بۉلــگن پریشان

اۉته می درد سوداسی دردلـــی باشیمدن؟

چیککنیم قۉلرینگدن کېتمس مــی بیر آن؟

هر آن سېودیم مېن سېنی سېوگـی ایچیدن

هیچ بیررحم کونینگدن کېلمه دی بیرشان

ییته من درد قۉلینگدن بـې سېوگی سیندن

آققن کـــــۉز یاشلریم دور اِیچیم توله قان

 

     تیل بېلگی سی دوامی:   

    اونینگ کتابلری، نیمه دیر؟

بو سۉز کتابلرنی اۉچینچی کیشیگه عاید بۉلگنلیگنی کۉرسته دی.

اۉرنک:

1.اولرنینگ کتابلری؛

2. بهادرنینگ کتابلری کبی.

کتابلریمیز؟

شو ظریف لیککه دقت: کتاب + لر + میز = کتابلرمیز؛ امّا تیل «کتابلریمیز» شکلده اۉقی، دېیه دی. چونکه تیل اۉز قالیبیگه، تۉغری شکلده سۉزلرنی کیرکیزماق اوچون، «لر» تاووشیدن سۉنگره «ی» سېس حرفی نی قۉللنگن.

اېندی بو قاعده تیلگه یېرلشگن، بو باقیمدن قاعده لر بیزلرگه  «مقدس!»

زیرا بیر تیل تۉغری قاعده لری بیلن آیاققه قاله له دی.

اۉرنک:     

1. کتابلریمیزنی آلدیک؛

2. کتابلرینگیزنی آلیدنگیزلرمی؟ کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

42 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (او عدالت که خوشبختلیک بېرآلمسه، عدالت اېمس!)

 

بوکېچه مـــــــی خانه ده می ایچرکن خوش بۉلدیم

دردلریم نـــــــی اونوتیب بوکېچه سرخوش بۉلدیم

اېسدن چیقردیم دردنی تۉرت بېش قدحینگ ایچیدن

مــــی نینگ تاثیری بیلن بو کېچه بې هوش بۉلدیم

مېنگه سرخوش دېیدیلر دردلریم نــــــــی بیلمه دن

چاره سیز او دردلردن مــی لر گه بردوش بۉلدیم

 بو ظالم بو دنیاده هوسیم نــــــــــــــــــی  ییتیردیم

بیلمه یدیلر بوحال نــــــی ییغله گن ناخوش بۉلدیم

ایچه من مېن بو کېچه مــــی گه هم آغوش بۉلیب

چونکه غملر له تولو مــــی گه مېن فروش بۉلدیم

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «آنه» + «م» = آنه م شکلده یازیلسین می؟ یا «آنم» شکلده یازیلسین می؟

اگر «آت» تورکومیده گی سۉزلر «ه» تاووشی بیلن بیتگن بۉلسه، بیرینچی شخص بیرلیک، ایکّینچی شخص بیرلیک و ایکّینچی شخص کۉپلیک اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، «ه» حرفی حذف بۉله دی. اېگه لیک قۉشیمچه سی، «آنم» سۉزگه قیسی تاووش دیر؟ طبیعی که «م» تاووشی دیر. چونکه «م» تاووشی «ینگ یا نگ کبی» اېگه لیک قۉشیمچه سی نی شکل بېره دی زیرا «یم» دن یره تیلگن اېگه لیک قۉشیمچه دیر. اېندی بو قۉشیمچه «آت»  تورکوم سۉزلرگه قۉشیلگنده، آتلردن «ه» حرفی نی حذف قیله دی.  

اۉرنکلر:

آنه  + م = آنم؛

آته + م = آتم؛

اکه + م = اکم؛

اوکه + م = اوکم؛

آنه + نگ = آننگ؛

آته + نگیز = آتنگیز؛

اوکه + نگیز = اوکنگیز؛

اکه + نگیز = اکنگیز کبی.

 

    اگر دقت قیلسه ی، آنه، آته، اوکه... بولرده اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلمسه، «ه» سېس تاووشی تیلگه کوچلی شکلده کېله دی؛ لېکن اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، «ه» سېس تاووشی تیلگه ضعیف شکلده کېله دی، تیل ضعیف کېلگن «ه» صداسی بیلن ینگی سۉز چیقه ره دی لېکن «ه» حرفی نی یازوولرگه قۉللنمه یدی «آنم» کبی.

اۉرنک:

تیلگه فشار کېلتیرمه ی، شو جمله نی گپیرینگ: «آنم نان کېلتیر دېدی.»  

بو گپگه «ن» سېسی بیلن «م» سېس نینگ آره سیده «ه» سېسی ضعیف لشه دی، بونینگ اوچون مصلحت شو که «ه» حرفی حذف بۉلسین.

بو قاعده اۉزبېک تیلده ساده چه اۉزبېک تاووشلرگه مربوط دیر، فارسچه دن و عربچه دن کېلگن سۉزلرده، قۉللنیلمه یدی.

اۉرنک:

وعده + م = وعده م.

قۉللنیلگن بو شکل بۉلمسه، اگر «ه» سېس حرفی حذف بۉلسه «وعده م، وعدم» شکلده سېس چیقه ره دی، او پیت تاووش معناسی نی یۉقاته دی.

زیرا، «وعدم» سۉزی «وعده م» تلفظی نی، بېرآلمه یدی؛ بېرالمگن تقدیر ده، او سۉزنینگ لغوی معناسی بۉزیله دی. بونینگ اوچون فارسچه دن و عربچه دن کېلگن سۉزلردن «ه» حرفی حذف بۉلمه ی، قوشیله دی.

شونی بیلماغیمیز شرط «تشقریدن کېلگن سۉزلر» اۉزبېک تیلیده، اۉز سېسی بیلن یازیله دی.

مثال:

علم؛

علم نینگ یازیلیش منطقی فقط «ع + ل + م = علم» باشقه چه هیچ کیم یازالمه یدی.

چونکه هر تیل، اۉز قاعده سی نی، اۉز دنیاسیگه باغلی شکلده یره ته دی، بو یره تیشده، تاریخی دوره دن باشقه بیری لرینی انسیاتیفی یۉق و هیچ قچان «تیل» بیری لرینینگ خواهله گن دېک حرکت قیلمه یدی.

باشقه اۉرنکلر:

گناه + م = گناه م؛

هیچ قچان «گنام» شکلده بۉلمه یدی.

عهده + نگیز = عهده نگیز شکلده یازیله دی «ه» تاووشی حذف بۉلمه یدی.

بیرـ ده حرفلرنینگ ایچ دنیاسیدن کېلگن قاعده لر بار، بو قاعده لر بیر کلمه یازیگینچه رل اۉینه یدی.

اۉرنک:

بارسم، کېلسم، قیلسم شونده ی سۉزلر... اگر بو سۉزلرنی دقت بیلن اۉقیب، تیلیمیزدن چیققن آوازگه قولاق ساسک، «س» حرفی و «م» حرفی نینگ آره سیدن ظریف«ه» سېسی قولاققه کېله دی و یازیلیشی نی «بارسه م» شکلده بویوروق بېره دی لېکن بیز «بارسم» شکلده یازه میز.

اېندی سوال شو «ه» حرفی بو ایکّی حرفنینگ اۉرته سیگه یازیلسین می؟ یازیلمسین می؟ اگر یازیلمسه بو سېس نی قیسی حرف بېره دی؟  

بیلماغیمیز کېره ک اگر «ه» سېسی ظریف شکلده ایکّی حرفنینگ اۉرته سیدن چیقسه، او ایکّی حرفنینگ ایچ دنیاسی نظرگه آلیله دی.

چونکه حرفلر «تشقریدن کېلگن سېسلی حرفلر بیلن سېس چیقره دی» بونینگ اوچون «بارسم» سۉزگه «س» حرفی ظریف «ه» حرفینینگ سېسی نی بېره دی. چونکه «س» حرفیگه «سېسلی حرف او آوازنی یره تکن» بونینگ اوچون مونده ی سۉزلرده «ه» حرفی یازیلمه یدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

43 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اگر اۉزینگنی بویوک بیلسنگ بیلگین که بو دنیاده یکّه سن! زیرا بویوک عالملر بویوک سیاستچیلر اېپ یکّه بۉلگن او غلبه لیکلرنینگ ایچیده!)

 

یوره گیمدن اخترمنگ کاشکــــــــــــی او نی بیله بیلسم

دردلریم اوستیمگه تومن چاره ســــــــــی نی تیله بیلسم

خرجه دیم ییلریم نی قیمت بۉلـــــــــــــــــــگن ارزانگه

خطالریمدن کولمه دی بو یاشیم نــــــــــــــی سیله بیلسم

عمریمدن گینجلــــــــیک اۉتدی بهار کېلمه ی یوزیمگه

عقل سیز بو عقلیم له بو دردیم نــــــــــــــــی بیله بیلسم

اوزون دېدیم ایناندیم قیسقه بۉلـــــــــــــــــگن حیات نی

خرجه دیم خطالریم له کاشــــــــــــــــکی ینه تیله بیلسم

سېوه من مېن ایسّیق قان له جنونیم لـــــــــــــــه یشم نی

ترک اېتیلدیم سېویلمه دن کاشکـــــــی دردنی اېله بیلسم

یۉل ییتیرگن کیشی کبی بیر آتشــــــــــــگه توشگن من

یانه من مېن آلاو کبی کـــــــــــول بۉلمه دن اۉله بیلسم

کــــــۉز قرمیزی بو یاشیم دور قاره بختلی بو باشیمدن

نه اېله ی بوسخت کونیمدن کاشکی سیزگه سۉیله بیلسم   

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «ق» سېسی نېگه «غ» سېسیگه المشه دی؟

اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، اگر سۉزنینگ سۉنگ حرفی «ق» سېس تاووشی بیلن توگه گن بۉلسه، «ق» سېس حرفی «غ» سېس حرفی بیلن المشه دی.

اۉرنک:

بولاق + یم = بولاغیم؛ نیمه دیر؟

دقت! بولاقیم شکلده بۉلمه یدی چونکه بو «سېس» اۉزبېک تیلیده مناسب کېلمه یدی بونینگ اوچون «ق» سېس حرفی «غ» سېس حرفیگه بدل بۉلیب، «بولاغیم» شکلده یازیله دی.

 

    (تیل اۉز روحيگه مناسب تاووشلرنینگ سېسی نی یېرلشتیره دی.)

 

    بو سۉزگه «یم» تاووشی «اېگه لیک» قۉشیمچه سی دیر.

باشقه اۉرنکلر: قولاق + ینگ = قولاقینگ بۉلمه یدی؛ «قولاغینگ» شکلده بۉله دی. قیشلاق + ی = قیشلاقی بۉلمه یدی «قیشلاغی» شکلده بۉله دی.

 

    (آگاهلنتیریش! اگر تیل نینگ بو ظریف اینجه لیگینی نظرگه آلمه ی یازوو یاز سه ی «بوکونگی روح سیز اۉزبېکچه یره تیله دی. چونکه تیل نینگ روحیگه قره می شاعر بۉلگنلر کۉپ!» اگر قبول قیلمسنگلر بعضی شاعرلرمیزنینگ شعرلریگه بیر کۉز گیزدیرینگلر یا رواج بۉلگن بعضی یازوولرگه!)

 

    بو قاعده تورکی تیلردن کېلگن سۉزلر ده، برچه سیگه خودّی شونده حکم سوره دی لېکن بیر سۉزگه، باشقچه!

او سۉز قیسی سۉز؟

او سۉز «یۉق» سۉزی دیر.

بو سۉزنینگ سېسی هیچ قچان باشقچه بۉلمه ی، هر حالده فقط «ق» سېسی بیلن قاله دی.  

اۉرنک:

یۉق + یم = یوغیم شکلده بۉلمه یدی «ق» سېس تاووشی عینی شکلده قاله دی؛

یعنی «یۉقیم» شکلده قاله دی.  

بو جمله : «باریم یۉقیم سیندن بۉلسین.»  

اگر بو جمله گه «ق» سېس تاووشی «غ» سېس تاووشیگه ایلنسه، جمله شونده ی بۉله دی: «باریم یۉغیم سیندن بۉلسین.»  

اگر دقت قیلسه ی «غ» سېس تاووشی بو جمله نینگ روحي نی بوزگن؛ بونینگ اوچون تیل «ق» سېس تاووشی نی قبول قیلگن.

اگر نېگیزی (بنیادی) تورکچه بۉلمگن سۉزلر بۉلسه، عربچه دن و فارسچه دن تیلمیزگه رواج بۉلگن بۉلسه، او سۉزلر اۉز طبیعی شکلیده قاله دی. چونکه اگر «ق» سېس تاووشی «غ» سېس تاووشیگه بدل بۉلسه، لغوی معنادن او سۉز بوزیله دی.

اۉرنک:

حق + یم = حغیم بۉلالمه یدی بونینگ اوچون «حق» تاووشیگه اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلگنده «ق» سېس تاووشی اۉز سېسی بیلن قۉللنیله دی.

بۉله دی «حقیم»

باشقه اۉرنکلر:

حق + ینگ = حقینگ؛

حق + یمیز = حقیمیز؛

حق + نگیز = حقینگیز؛

خلق + یم = خلقیم؛

خلق + ینگ = خلقینگ شکلده....

دوامی شعردن سۉنگره.

 

44 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بېلگی نی تکرارله گنده علم بېره دی!)

   

باشی تیک تورسه ـ ده بوکیلر چاینک پیاله گه

کبرنینگ سۉنگــی بو دور توکیلر هر خانه گه

تېنگریدن باشقه گـه یره ش مه یدی خود ناملی

بو درسی نــــــــــــی آلمگن قاچه دی بهانه گه

ایسّیق ساووق روزگاری کېله دی باشگه هردم

ساووقلیگنی بیلــــمگن محتاج دور بیر دانه گه

باشــــی تیک تورسه ـ ده دلدن بوکیلگن بۉلسه

اوپیلیب پیشانه  ســــی عزیز دور هر خانه گه

 

آگاهلنتیریش!

1. آست؛ یوقارینینگ قرشیسی (پایان)

2. باقیم؛ قره گن.

3. اۉزگرمه یدی؛ باشقچه بۉلمه یدی.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    یوره ک، نېگه اېگه لیک (یم) قۉشیمچه قۉشیلگنده، یوره گیم شکلده بۉله دی؟

اېگه لیک قۉشیمچه بیلن بیر سۉز نی که سۉنگ حرفی  «ک» سېس تاووشی بیلن توگه گن بۉلسه، اېگه لیک قۉشیمچه «ک» سېس تاووشی نی «گ» سېس تاووش یسه ب، جمله گه کېلتیره دی.

اۉرنک:

یوره ک + ینگ = یوره گینگ شکلده بۉله دی. چونکه اېگه لیک قۉشیمچه گه «گ» سېس تاووشی نی تیل قبول قیلگن.

سببی: اگر «ک» سېس تاووشی «گ» سېس تاووشیگه ایلنمسه «یوره کینگ» شکلده یازیله دی.

بو یازوولیش سېس باقیمدن ناتۉغری دیر؛ چونکه تیل شیرین گپیرماق نی لطف قیلگن.

باشقه اۉرنک:

یوره ک + یم = یوره گیم؛

اگر یوره کیم شکلده بۉلسه «یوره گیم بیلن یوره کیم» نی تیلنینگ قالبیگه اولتیریش باقیمدن قره سی، ظریف بۉلگنی «یوره گیم» شکلده دیر.

چونکه تیل زمان ایچیده اۉز حریتی بیلن «سورکه تیب» تاووشلرنی، گپلرنینگ ایچیگه اولتیرخیزگن.

تیلک + ینگ = تیلگینگ  یا تیله یم شکلده بۉله دی.

تیل شناسلیککه اساس نقطه اوشه نقطه که، تاووشلر طبعي شکلده تاریخ بۉییچه یره تیلگن بۉلسه!

اگر ینگی سۉزلر یره تیلسه ـ ده، محقق که نېگیزی آنه تیلدن بۉله دی چونکه بۉلیشی شرط!

ینه اېگه لیک قۉشیمچه گه اگر سۉز عربچه دن یا فارسچه دن کېلگن بۉلسه، تیل قاعده لری «ک» سېس تاووشنی  «گ» سېس تاووشیگه ایلنتیرمه ی، «ک» سېس بیلن اېگه لیک قۉشیمچه گه ساله دی.

اۉرنک:

مُلک + ینگ = «مُلکینگ» شکلده یازیلیب اۉقیله دی. اگر مُلکنی«ک» سېس تاووشی نی «گ» سېس تاووشی بیلن المشتیرسه ی، اۉقیلیش شکلی: «مُلگینگ» شکلده بۉله دی.

بو اسلوبگه، یازیش نینگ اۉقیلیشی تیلنینگ روحیگه مناسب بۉلمه یدی. گپ نینگ اساسی منطقي شو: «یازوو نینگ اسلوبی، یازوو نی شیرین شېوه بیلن تیلگه باید بېرسه و شیرین اسلوب بیلن تیل، تشقریگه باید بېرسه.» چونکه تیل هر بیر تاووشنی یېرینی اۉزی یره ته دی، او یره تیش، مهندسلی بیلن اۉزگر مه یدی.

باشقه اۉرنکلر:

هلاک + ی = هلاکی؛

هلاگی بۉلمه یدی.

ایرک + ی = ایرکی؛

ایرک سۉزی نینگ نېگیزی اۉزبېکچه دیر، بو سۉز باشقه لردن مستثنی بۉلیب «ک» سېس تاووشی «ک» سېسی بیلن و اېگه لیک قۉیشمچه سی بیلن یسه له دی. چونکه «ایرک» «ی» یا «یم» یا باشقه اېگه لیک قۉشیمچه بیلن یسه لسه «ک» سېس تاووشی «ک» سېس تاووشیگه قاله دی. زیرا، «گ» تاووشیگه ایلنسه، «ایرک» ایرگ بۉله دی قۉشیمچه لر بیلن ایرگیم یا ایرگی بۉله دی اۉزبېک تیلینینگ مناسب شکلیگه، قالیبگه کیرمه یدی.     

دوامی شعردن سۉنگره.

 

45 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر کون نی بیرینچی دېب امید باغله، سۉنینچی دېب حرکت له!)

 

خواهله سنگ خواهله مسنگ،تسلیم بیزبودنیاگه

اۉیله بیر فکر قیلــــــگین اۉخشیدی بیر رویاگه

بیرکون بال نی بېریب باشقه کون اچّیق سیپه ر

خفه بۉلسی خوش بۉلســـــــی یشیمیز بو هواگه

قدر نمه بېره دی فرقــــــــــی یۉق بویور دېگن

یخشــی یامان اۉیین دور اۉیینه یمیز بو اۉیناگه

بو اوچون خطالرده درد یېمه قــــۉی که کېلسن

تۉغری بیلن برابر تاپشرگین سېن خــــــــــداگه

یخشی یامان نـــی کۉریب بیلدیم که حیات اېکن

او یان بو یان تارتیکان تسلـــــیم بیز بو دعواگه

خواهله سی خواهله مه سی بوحیات نی یشیمیز

مېنی بیلسنگ غـــم یېمه کېرگین سېن بو هواگه

 

آگاهلنتیریش:

1 . سیپه ر؛ یازولرگه «سیپر» یازیلماغی کېره ک؛ شعرده «ه» سېسی نی کوچلی بېردیم.

 

    تیل بېلگی سی دوامی!

    اۉزبېکچه ده، یوره ک + یم = یوره گیم ـ نېگه؟

بولاق + یم = بولاغیم ـ نېگه؟

تاغ + گه = تاققه ـ نېگه؟

یوره ک + گه= یوره ککه نېگه؟

کۉپی یازه رلریمیز کۉپی شاعرلریمیزنینگ عقلی قریشه دی بیلماق اوچون!

بیلماق اوچون تک بیر یۉل بار «اېگه لیک قۉشیمچه بیلن جۉنه لیش قۉشیمچه نینگ حرکتی نی بیلماق.»

اگر بیر نرسه بیر کیشیگه عاید بۉلسه اېگه لیک قۉشیمچه دېییله دی، اگر بو عایدلیکنی بیر تامانده جۉنتگن بۉلسک جۉنه لیش قۉشیمچه دېییله دی.

بو ایکّی قۉشیمچه قۉشیلگنده «ق سېسی غ سېسی ک سېسی و گ سېسی» تیلنینگ تاتلیلیگی اوچون اۉزگره دی و گپگه مناسب یېرینی آله دی؛ اگر هر تاووشنینگ سۉنگ حرفی شکلده کېلسه!

دوامی شعردن سۉنگره.

 

46 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تېنگری خلقیمیزنی سوادلی جاهللردن سقله سین!)  

        

سېنگه گلیم دېیه مم که عشق یۉلــــــینگگه کېته مم که

بیریولدوزدېنگ آقیب اۉتینگ،تیشلرینگگه اۉته مم که

ســـــــۉندی آتش عشق یۉلیمدن باغلنگن امید قۉلیمدن

کولـــــگه دۉندی تیله یلریم مرحم دلگه سورته مم که

گل بیچي دی سېن له تالیم سېوگی یایی دی او اوحالیم

تیتره گن دل زیان بۉلدی دلدن شعر نـــــی ایته مم که

سیاه دینگیزیگه توشدیم غم ســـــــــــــــــوویگه اییلدیم

اوچدی یولدوز آققن کبی مرهــــــم دردگه توته مم که

تیتره تیر قره شــــــــلرنگ هنوز ـ ده خام خیاللرینگ

تېگــــــــــــمگن قۉلرینگ دور بو هوسگه کېته مم که

اۉینه تیر گۉزل سېسینگ ایچ دنیام نــــــــــی ایسینگ

لېکن کېتگن بیریدن بیرایستک نــــــــــی ایسته مم که

 

آگاهلنتیریش!

1. اۉزگرتیرووچی؛ باشقچه قیلماق.

2. اویگیلمه؛ اقداملر.

3. بیریکیشی؛ بیربیریگه قۉشلماق.

4. تۉلدیرووچی؛ تۉلدیرماقدن آلینگن.

5. بجرماق؛ اجرا قیلماق.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    سۉز اۉزگرتیرووچی قۉشیمچه، نیمه دیر؟ سۉزنینگ نطقده گی باشقه سۉزلرگه مناسبتی نی و علاقه سی نی افاده له یدیگن قۉشیمچه، سۉز اۉزگرتیرووچی قۉشیمچه دېییله دی.

اېگه لیک، کېلیشیک شخص سان معنالریگه اېگه بۉلگن قۉشیمچه لر اۉزگرتیرووچی قۉشیمچه لر دیر.

اۉرنک:

اوی + یم = اوییم.

دقت قیلسه ی «یم» اېگه لیک قۉشیمچه سی «اوی» سۉزی بیلن بیر یېر ده کېلگنده، بیر مناسبت نی کۉرستگن و سۉزگه باشقه هوا بېرگن.  

اۉرنکلر:

اوی + ینگ = اویینگ؛

کتاب + یم = کتابیم؛

قلم+ نی = قلمنی؛

بازار + دن = بازاردن کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

47 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (دنیاگه یۉل بېرگن لیدرلر جدی لیدرلر بۉلیب  دنیادن اۉتکن اولر؛ چونکه سیاست بیر نیچه یالغانچی نینگ ایشی اېمس!

اگر خلقینگگه خدمت قیلماغچین بۉلسنگ، یالغان ایتمه!)

 

آی قارانغی کېچه لریم کندوز بۉلــــــمه دی

سۉلـــــــگن گلِم بوته سیدن قیتیب کېلمه دی

ایسینمه دی عشققه توشکن دل نــی هواسی

سېنی سېوگن اۉلدی ظالم دلــینگ بیلمه دی

بو حالیمدن خبر مــی سن سېویتکن اۉلدی؟

اۉلدی ظالـــــــم بو یوره گیم امید کېلمه دی 

ایلیلمه دی یخشــــی بیر کون  یاز ـ بهاردن

قاره ســـــــودا بو باشیمدن کېتیب اۉلمه دی

کۉزلریمدن آچیلمــــــــــــــگن امیدیم اۉلدی  

سېنی سېوگن اۉلدی ظالم حسینگ بیلمه دی

اۉلدی ظالـم سېنی سېوگن خبرینگ بارمی؟

کېچه لریم اۉلدی ظـــــالم کندوز بۉلمه دی

 

    تیل بېلگی سی دوامی:    

    فعل نسبتی نیمه دیر؟

فاعل بیلن مفعول، بو ایکّی سینینگ آره سیده گی مناسبت نینگ مفهومی نی، فعل نسبتی دېیدیلر.

بو اویگیلمه، شکل یساوچی قۉشیمچه لرنینگ یاردمی بیلن یاپیله دی. بو قۉشیمچه لر، فعل نینگ معناسی نی بوتونلی شکلده باشقچه قیلمه یدی، لېکن قۉشیمچه، ینگی معنا قۉشه دی.

انه شو قۉشیمچه، گپنینگ معنالر قوریلیشینی، قنده ی افاده لنیشی، قنده ی شکل و معناده بیریکیشی نی (بیربیریگه قۉشلماق) فعل نسبتی نینگ معناسی بیلن باغله یدی. 

مثلآ: ایشله!  

ایشله سۉزی اېگه نینگ اۉزی بجره دیگن بیر حرکت.

امّا «ایشلت» ایشلت سۉزی تۉلدیرووچی بجره دیگن بیر حرکت.

مثلآ: یسه! یسه تاووشی بیرار نرسه نی وجودگه کېلتیریش اوچون بیر حرکت دیر. لېکن «یسن» کلمه سی که «یسه» بیلن «ن» قۉشیمچه سیدن یسه لگن، اېگه نینگ اۉزیگه، ینگی حالت نی وجودگه کېلتیره دیگن حرکت.

بیلنفعلده بیش نسبت بار:

1) انیق نسبت؛

2) اۉزلیک نسبتی؛

3) مجهوللیک نسبتی؛

4( بیرگه لیک نسبتی؛

5( آرتیرمه نسبت.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

48 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (سۉنگ درجه ده خوش یا ضیق بۉلسنگ تۉغری ایش قیله من دېب حرکت اېتمه!)

   

مېندن مېنی آلـــــــــگن سن، سېنی سېنگه نېگه بېره ی؟

بلا بۉلــــــــــــسنگ ـ ده باشگه ینه سېنی نېگه قیره ی؟

انگلــــــــمه دن قیردینگ سن، قلبی دېمی اوردینگ سن

میده بۉلـــــــــگن بوقلب نی باشقه سیگه نېگه سوره ی؟

قیلگن ایشینگ ظالم لــــشکن دوستلرینگ لافلرنی آتکن 

بوحالــــــگه که مېن قره سم سکوت بیلن نېگه توره ی؟

ییغله گن من بو حالــــــــیمدن یاش توکن من احوالیمدن

یوره ک که سېنگه قۉییلدی باشقه گـه گل نېگه تیره ی؟

سېوگــــــــــــــــی جاندن کېلگینچه سودا یۉلگه ایلگینچه

بو نفسیم بۉلگـــــــــــــــینچه سېنی سېنگه نېگه بېره ی؟

بو بلا نـــــــــــی عشق دېدیلر منطقسیز بیر ایش دېدیلر

توشکن بۉلدیم بو بلاگـه تۉغری یۉلگه قنده ی کیره ی؟

 

آگاهلنتیریش!

1. بیتماق؛ توگه ماق؛ یازماق؛ حاصل گه کېلماق.

2. فتحه؛ تلفظ قیلیش پیتده آغیز آچیله دی «یسن» کبی. 

3. اوتیمسیز؛ او فعل که مفعولگه احتیاجی یۉق. 

4. اۉزلیک؛ کیشیلیک.

5. اوتیملی؛ او فعل که مفعول گه قره گن.

6. انیق؛ دقیق.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

انیق نسبت نیمه دیر؟

فعل نینگ بو نسبتیده، حرکت اېگه تمانیدن بجریله دی. مثلاً: بهادر درس اۉقیدی یا ارسلان ایشنی قیلدی. «کیم اۉقیگن؟ اېگه اۉقیگن» فعل نینگ حرکتی قیسی؟ «اۉقیدی» بو منطققه اجرا بۉلگن بیر ایش، اېگه تماندن بجریلگن.

 

    اۉزلیک نسبتی نیمه دیر؟

اۉزلیک نسبتیده، حرکت نینگ فاعلی بیلن مفعولی بیر شخص نینگ اۉزی بۉله دی.

 

    اۉزلیک نسبتی نینگ یسه لیشی و املا قاعده سی! اۉزلیک نسبتی بو قۉشیمچه لر بیلن یسه له دی:

الف) فعل نېگیزیگه، او فعل گه اونلیدن سۉنگ «ن» سېس حرفی قۉشیلیب و اونداشدن سۉنگ «ین» سېس تاووشی قۉشیلیب اۉزلیک نسبتی یسه له دی.

شو اۉرنکللر:

تارت + ین = تارتین؛ (تارتینماق)

یوو + ین = یووین؛ (یووینماق)

اوره + ن = اوره ن؛(اوره نماق)

یسه + ن = یسن. (یسنماق) کبی.

اۉزلیک نسبتی یساوچی «ن» سېس حرفی قۉشیمچه سی «ه» سېس حرفی اونلیسی بیلن توگه گن نېگیزگه قۉشیلگنده، نېگیزده گی «ه» حرفی حذف بۉلیب، فتحه تلفظ قیلیله دی.

اۉرنک:

یسه + ن = یسن؛ (یسلماق)

یسه + ن = «ه» حرف حذف بۉلیب «یسن» بۉله دی؛ زیرا، «ه» سېسی ضعیف لشه دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

49 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (کېین قالگن خلقلرنینگ لیدرلری اول یالغان ایته دیلر سۉنگره او یالغانلرگه اۉزلری بیلن خلق نی ایشانتیره دیلر، سۉنگره او یالغانلرنینگ ظلومیگه باشقه لرگه قلُ بۉله دیلر!)

   

هر کېچه یولدوزلر مثل یکه حال نی سۉره ر

پرله یدیلر اوزاغدن اوستیمــــگه نور اۉره ر

قارانغـــــــــــــی حیاتیمده پرله لگن او دنیادن

ولېکن بیر خیال بو کــور کۉزیم یاش بېره ر

بو پارله گن یولدوزلر فانتزی مینگ مالـــــی

دنیام مزارگه دۉنگن لحظه لر غمـگه کېره ر

بیلمی من کورکۉزیم له پرله گن نورحالی نی

اختره دی بیر نورنــی اۉزیدن هوس ته ره ر

سۉره نگلر بو حالیمدن بو قارانغی دنیا نــــی

بیر نورین غلامـی من بو درد دللرگه کېره ر

 

    تیل بېلگی سی دوامی:    

    دقت اِېتسه ی «ه» تاووشی اوزاقلشتیریلدی چونکه یسن «یسه لماق؛ یسلماق» کلمه دن کېلگن. بو کلمه «ه» سېس حرف اونلیسی بیلن توگه گن.

بو یېر ده هدف: «خوش ذوق» اۉقیلماق!  

چونکه «یسه ن» شکلده اۉقیلمه یدی زیرا او سېس نی تیل قبول قیلمه یدی.

بونینگ اوچون «یسن» شکلده اۉقیله دی؛ زیرا، بیزلر تیل نینگ قاعده لرینی رعایت قیلماققه مکلفمیز.

اوره + ن = اورن (اورنماق؛ اوره ماق) کبی.

ب) فعل نېگیزیگه، او فعلگه اونلیدن سۉنگ «ل» سېس حرفی قۉشیلیب و اونداشدن سۉنگ «یل» سېس تاووشی قۉشیلیب اۉزلیک نسبتی نی یسه یدی.

اۉرنکلر:

چوم + یل = چومیل؛ (چومیلماق)

سورکه + ل = سورکل (سورکه ماق) کبی. 

 

    اۉزلیک نسبتنی «ل» حرفی قۉشیمچه سی «ه» سېس حرفی اونلیسی بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه قۉشیلگنده، نېگیزده گی «ه» سېس حرفی حذف بۉلیب، «ل» سېس حرفی قۉشیمچه سی، تۉغریدن ـ تۉغری نېگیزگه قۉشیله دی؛ حذف بۉلگن حرف، فتحه بیلن تلفظ بۉله دی.

اۉرنک:

سورکه + ل = سورکل؛

(سورکه؛ فعل دیر «ل» حرفی قۉشیلگنده سورکه دن «ه» حرفی چیقه دی.)

پورکه + ل = پورکل کبی.

نېگه چیقه دی؟ مونده ی حرکتلرده، حرفلرنینگ ایچ دنیاسی نی بیلماغیمیز کېره ک. زیرا، «ه» سېسی اگر ضعیف لشسه حرفلرنینگ ایچیده گی سېسلی آوازدن یره تیله دی؛ بونینگ اوچون «ه» حرفی یازیلمه یدی. اۉرنک: سورکل؛ سورکل دېگنیمیزده «ک» حرفی و «ل» حرفی نینگ آره سیدن ضعیف لشگن «ه» سېسی چیقه دی بو ضعیف لشگن «ه» سېسی نی «ک» حرفی نینگ ایچیده که بیر آواز سېس بېرگن، او سېس خدمتده بۉله دی. مثلاً «ک» حرفی نی تیلگه کېلتیرگنده بیر«a» سېس آوازی قولاققه کېله دی چونکه سېسسیز/ اونداش حرفلرگه، سېسلی/ اونلی حرفلر آواز بېره دی.  

ج) فعل نېگیزیگه او فعلگه «یش» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، اۉزلیک نسبتی یسه له دی.

اۉرنکلر: کیر + یش = کیریش؛ بیریش؛ قیریش کبی.

(کیر فعل دیر «یش» بیلن قۉشیلگنده اۉزلیک نسبتی «کیریش» شکلده یسه له دی.)

بیر + یش = بیریش.

د) فعل نېگیزیگه او فعلگه «لن» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، اۉزلیک نسبتی یسه له دی.

اۉرنکلر:

جان + لن = جان لن؛ (جان لنماق)

آت + لن = آت لن؛ (آت لنماق؛ آتگه مینماق)

شاد + لن= شادلن (شادلنماق) کبی.

«لن»؛ له + ن بیلن اۉرته گه چیققن بو ایشله یشده، «ه» سېس حرفی حذف بۉلگن چونکه «ه» سېسی ضعیف لشگن، او ضعیف لشگن سېسگه حرفلرنینگ ایچیده گی سېسلی آواز سېس بېرگن.

له + ن = لن شکلده بۉلگن؛ شونی بیلماغیمیز کېره ک، بونگه اۉخشه گن حرکتلرده «هیچ قچان الف سېسی بیلن یازیلمه یدی لېکن بعضی تیل بیلمگنلر(ه) سېسی نی حذف قیلمه ی الف سېسی بیلن یازیب، انسانلریمیزگه یامان اۉرنک بۉله دیلر!» اوتیمسیز فعللردن اۉزلیک نسبتی یسلمیدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

50 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اوشنده ی که سیاست سفره سی اسلانلر سفره سی دیر، کۉزیاشی تۉکیب قلیُلیک رل نی اۉینه مه؛ اۉینه مه که اسلانلرگه یېم بۉلمه!)

  

دنیانینگ بیر آیینه سی من اگر که من بیر انسان من

حق یۉلینینگ دانه سـی من اگرکه من بیر انسان من

علم مینده کلام مینده حق یۉلیده قلــــــــــــــــــم مینده

حیاتین افســــــــانه سی من اگر که من بیرانسان من

حق انســـاندن انسان حقدن اگرحق اخترسنگ حقدن

بو فکرنینگ آنه ســـی من اگر که من بیر انسان من

مونچه تمنی تیله یلر اگر حق بۉلمـــــــــــسه یۉق لر

یۉق حقین بیگانه ســـی من اگرکه من بیر انسان من

بۉلمگن حققه ییغلر ملـــــــکلر، کۉکدن دنیاگه کېلیب

اولرین پیرخانه ســــی من اگر که من بیر انسان من

موز کېلر حیات مېنگه اگر حــــــــــق بۉلمسه اونگه

حق یۉلین روانه ســی من اگر که من بیر انسان من

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    شونینگدېک بعضی بیر اوتیملی فعللردن ـ ده اۉزلیک نسبتی یسلمیدی.

اۉرنکلر:

بار؛

یوگور؛ اۉقی کبی.  بعضی فعللرنینگ اېسه، انیق (دقیق) نسبتی یۉق اۉرنکلر: قووان؛ (قووانماق)

سېسکن (سېسکنماق؛ تکان خوردن) کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

51 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (کیشی نی الدِه یاله سن، جماعت بیلن اۉیینه مه!)

 

اوزاغلرگه کېترکن یارگه ســـــــــــــودا بېره مدیم

کېتمگین دېب عزیزیم نینگ ســـــاچلرینی تره مدیم

بیلمه دیم کۉنگــــیل هوانی توشکن اېکن سېوگیگه

سودالیگدن دنیا ســــــــی نی او پیتلرده کۉره مدیم

اییریلیک اۉرگتدی مېنگه روح دلیم نـــی یوباریب

توشیریب دوست قۉلیگه بو حالـــیم نی سۉره مدیم

ایتالمدیم بو دردیم نی دوست قۉلی نی قۉیبره رکن

کۉزیاش توکدیم آرقه سیدن بیرچاره گه کېره مدیم

اېندی چاره ســـــــــــــــیز یشمین یۉلیده دور آدمیم

آزه ی گن هوا نفسگه بو حالـــــــــیم نی قیره مدیم

هر نفسیم یریم قالــــــگن توکیلگن کۉز یاشلریم له

درد سوداسی باشقه اېکن توشــگنلردن سۉره مدیم

غروریم کېتمه دېسه ـ ده  باشیم بېریلـــــگن اونگه

باش بوککنیم نی بو عشققه او بار اېکن کۉره مدیم

سېوه من مېن یوره گیمدن باش نـــــی قۉیب یۉلیگه

چونگه بو درد باشــــــگه اېکن عقل بیلن تره مدیم

 

آگاهلنتیریش!

1.مجهوللیک؛ بیلّی بۉلمگن؛ نا آشنا.

2. نسبت؛ رابطه.

3. اَنگلتگن؛ اَنگله ماقدن آلینگن؛ «اَنگله ماق؛ درک قیلماق؛ بیلماق»

4. هیده ماق؛ حرکتگه کېلتیرماق.

 

تیل بېلگی سی  دوامی:

    مجهوللیک نسبتی نیمه دیر؟ مجهوللیک نسبتی، حرکت تۉلدیرووچی اَنگلتگن نرسه تمانیدن بجریلیب، اېگه گه اۉته دی یا حقیقی فاعل (بجرووچی) نامعلوم بۉله دی.

اۉرنک:

دهقان تمانیدن یېر هَیده لدی. بو جمله گه حقیقی فاعل کیم؟ نامی بیلّی بۉلمگن بیر دهقان.  باشقه اۉرنک: اۉقیش باشلندی.  

بو گپده بیر حرکت بار، بو حرکتده اجرا قیله یتدیگن کۉریلمه یدی.

یعنی «فاعل بیلّی اېمس»

بو جمله دن فاعل نی تاپیشی ممکن اېمس چونکه بو جمله مجهوللیک نسبتی نی کۉرسته دی.

مجهوللیک دېگن، فاعلی انیق بیلّی بۉلمگن؛ گمنام! دهقان، تیکیش، ایشچی، اۉقیش کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

52 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تنبل لی قاره یوز دوستلرگه، مسخره لیک دشمنلرگه!)

 

کۉک یوزو تیشیلدی می یامغیرآققن؟

مثلیکه بو حالـــــــــیمگه ییغلب باققن

آلاوگه توتیشــگن من یانگن یوره گیم

تاغ و تاش بو اوچون یغـــــــی تاققن

کندوزیم یۉقالدی کــــــېچه م قارانغی

قارانغـــــــــــی هر پیتیم زهر سوققن

اوندن کۉز یاشیم یۉللرگــــــه توشدی

رســــــــمیگه یاغه تکن یامغیر باققن

کۉرمه دی ظالم کـېلیب آووتسه مېنی

او ظلــــــــــــمیدن آسمان ییغلب آققن

 

آگاهلنتیریش!

1. اونلی؛ سېسلی حرف. 

2. اونداش؛ سېسسیز حرف.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    مجهوللیک نسبتی نینگ یسه لیشی و املا قاعده سی؛ نیمه دیر؟

الف) فعل نېگیزیگه اونلیدن سۉنگ «ل» حرفی قۉشیلسه و اونداشدن سۉنگ «یل» حرفی قۉشیلسه، مجهوللیک نسبتی یسه له دی.

اۉرنک:

بار+ یل + دی = باریلدی.

فعل قیسی؟ بار.

بار گه «یل» تاووشی قۉشیلدی.

قیسی یېرده؟

اونداش حرفدن سۉنگره یعنی «ر» حرفدن سۉنگره «یل» تاووشی قۉشیلدی.

«باریلدی»

باشقه اۉرنک:

اوریلدی؛

قریلدی؛

کېلتیر + یل + دی = کېلتیریلدی.  

قر+ ل + دی = قرلدی.

فعل نېگیزی «ه» سېس حرفی اونلیسی بیلن توگه گن بۉلسه، مجهوللیک نسبتی نی، یساوچی «ل» حرفی قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، نېگیزده گی «ه» سېس حرفی حذف بۉلیب، فتحه تلفظ قیلینه دی.

اۉرنک:

سنه + ل + = سنلدی.

دقت قیلسه ی «ه» سېس حرفی تاووشی اۉزاقلشتیرلدی؛ چونکه تیل اۉزیگه مناسب بۉلگن سېس نی چیقره دی. اونینگ اوچون تاریخ بۉییچه مناسب یېر نی بېرماق اوچون، تیل تاووشلرنی سورکه لب کېلتیرگن؛ قالبگه تۉغری شکلده کیرسین دېییه!

بونینگ اوچون «ه» سېسی که ضعیف لشسه او سېس نی حرفلرنینگ ایچیدن قۉللنه دی؛ زیرا، سېسسیز حرفلر تشقری ده گی سېسلی آواز بیلن سېس بېره دی.  

سنه + ل + دی =  سنلدی شکلده بۉلدی، سنه دن «ه» حرفی چیقدی.  

ب) فعل نېگیزیگه اونلیدن کېیین «ن» حرفی قۉشیمچه قۉشیلگنده و اونداشدن کېیین «ین» تاووشی قۉشیمچه قۉشیلگنده، مجهوللیک نسبتی یره تیله دی.

اۉرنک:

آلی + ن + دی = آلیندی؛ (آلی سۉزده «ی» حرف آوازی اونلی)

بیل + ین + دی = بیلیندی؛ (بیل سۉزده «ل» حرف آوازی اونداش) اول + ن + دی = اولندی کبی. اگر فعل نېگیزی «ه» سېس حرفی اونلیسی بیلن توگه گن بۉلسه، نېگیزده گی «ه» سېس حرفی حذف بۉلیب «ن»  سېس حرفی قۉشیمچه سی قۉشیله دی.

اۉرنک: اوله + ن = اولن.

اوله دن «ه» حرفی حذف بۉلدی، اوله سېسی «اُول» سېسی گه توشدی «ن» سېس حرفی بیلن بیرلشیب «اولن» سېسی نی اۉزیگه آلدی لېکن «ل» حرفی نینگ ایچده گی آواز «ل» حرفی و «ن» حرفی نینگ اۉرته سیگه آز سېسلی «ه» سېسی نی یره تکن.      

سویله + ن = سویلن؛

سویل + ن سېسی بیلن سویلن سېسی نی اۉزیگه آلدی چونکه «ه» سېس حرفی نی چیقردی.

بونی کبی.

مجهوللیک نسبتی کۉپراغ «ل» سېس حرفی و «یل» تاووشی قۉشیمچه سی بیلن یسه له دی.

عین بیر نېگیزده ـ ده اۉزلیک و هم مجهوللیک نسبتی یسه لیشی ممکن بۉلگنده، «ل» سېس حرفی و «یل» مجهوللیک و «ن» سېس حرفی «ین» تاووشی بیلن اۉزلیک نسبتی یسه یدی.

اۉرنک:

ترن؛ (اۉزلیک)

ترل؛ (مجهوللیک)

تېپین؛ (اۉزلیک)  

تېپیل (مجهوللیک) بونی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

53 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (وعده لرینگنی بجرالسنگ کیشی لیگینگ پیشه دی!)

 

قپت او کـــۉزلرینگنی مېندن باشقه کۉرمسین

زیبا دنیا ایچیده باشقه بیری کــــــــــــیرمسین

یالغیزچه مېنگه آچیب اېسـدیرگین زیبالــیگنی

لطفاً باشقه بیریگه دلـــــــــینگ امید بېرمسین

بو دلدن ســېودیم سېنی عجل گچه دېب اۉیلب

بیتمسین مونده ی ســېوگی بدنظرلر اورمسین

ماوی بۉلگن کۉزلرینگ غنچه بۉلیب آچیلگن

لطفاً بیگــــــــــــانه دېیب بیگانه لب تورمسین

ایچیمدن سېسلــــه یدی توفان دینگیزی بۉلیب

تېنگری امیدسیزلــــیگنی بو هوسگه بېرمسین

لطفاً آچمگین کۉز نـی مېندن باشقه کېمسه گه

گۉزل کۉزینگـنی قپت باشقه بیری کۉرمسین

 

آگاهلنتیریش!

    1.اېگیلدیم؛ قییریلدیم؛ بوکیلدیم.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

بیرگه لیک نسبتی نیمه دیر؟

حرکت نی بجریشده، فاعللر اۉز ارا بیرگه لیکده بجریشی نی افاده له یدی. بونده گی اۉز ارا بیرگه لیک معناسی، اۉزلیک نسبتیگه ـ ده اېگه بۉله دی.

چونکه فاعللرنینگ حرکتی، اۉز ارا بیر ـ بیریگه اۉته دی.

 

    بیرگه لیک نسبتی نینگ یسه لیشی و املا قاعده سی؟

بیرگه لیک نسبتی شونده ی یسه له دی:

الف) آخریده، اونلی تاووش بۉلگن فعل نېگیزیگه «ش» سېس حرفی قۉشیمچه سی قۉشیب، بیرگه لیک نسبتی نی یسه ی دی.

اۉرنک: اوره شدی. سۉره شدی.

سور+ ه + ش + دی = سوره شدی؛ «ه» سېس اونلی بۉلگنی اوچون «ش» حرف سېسی بیلن بیرلشیب، دی قوشیمچه بیلن ماضیگه اۉتدی. اگر سۉزنینگ سۉنگ حرفی اونداش تاووش بۉلگن فعل نېگیزی بۉلسه، «یش» سېس تاووش قۉشیمچه سی قۉشیلیب یسه له دی.

اۉرنک:

اوپیشدی.

اوپ + یش + دی = اوپیشدی.

بو گپگه سۉنگ حرفی اونداش تاووش «پ» سېس بۉلیب «یش» تاووش قۉشیمچه سی بیلن بجریلگن.

بو اینجه لیگلرنی بیلماغیمیز اوچون «حرفلرنینگ ایچ دنیاسی نی بیلماغیمیز کېره ک.

زیرا، هر کلمه هجالشگن پیتده، هر هجا باید که بیر سېسلی حرف بیلن توزلگن بۉلسه؛ بو سبب دیر که اونداشلیلرگه یش شکلده قۉشیله دی.»

باشقه اۉرنک:

اوریشدی؛

اور+ یش + دی = اوریشدی کبی.

ب) لش قۉشیمچه سی (له + ش؛ له دن ه حرفی حذف بۉلگن) بو قۉشیمچه، له + ش دن یسه لگن. بو قۉشیمچه ده  «ه» سېس حرفی حذف بۉلیب، «لش» سېسی نی اۉزیگه آلگن؛ «لش» قۉشیمچه سی بیرگه لیک نسبتیده گی فعل نی یسه گن.

اۉرنک:

بحثلشدی؛  

بحث + لش + دی = بحثلشدی.

گپلشدی؛

گپ + لش + دی = گپلشدی.

بونی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

54 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هدفگه بارماق اوچون تۉغری آدیم قۉیماق شرط!)

   

کیم بیلیدی سېنینگ لــــــــه ایری ایری قاله میز

ماضیدن حسرت چېکیب یخشی لـیگنی یوله میز

بیزیم هوا قیش بۉلدی بهار هر کــــــــیم یشرکن

قاره بولوت تگیگه توشیب غمگه ایلــــــــــه میز

بو دردلی حالگه توشدیک ویران بۉلدی بختیمیز

چاره سیز بو حالـــــــیککه هجرلیککه بۉله میز

مونده ی اییرلـیک بۉلمس مونده ی یکّه قالیلمس

بو دردلر له بیر دانه م درد ســـــوویگه ایله میز

قنی بېرگن سۉزلرینگ بېریب قالگن اېزلرینگ؟

وفا نــــی ییتردینگ سن کۉرگین ایری قاله میز

 

    آگاهلنتیریش!

    1.او حالده ـ ده، شکلده کېلگنده، ایکّی مرته «ده» قۉشیمچه کېله دی؛ مونده ی حالده کېلگنده منطق نیمه دیر؟

بیلماغیمیز کېره ک بو ایکّی «ده» قۉشیمچه، عینی ایش نی می بجره دی؟ یۉقسه ایری ـ ایری معناسی بۉلیب، ایری ـ ایری ایش نی می بجره دی؟ بیرینچی «ده» اۉرین ـ پیت قۉشیمچه سی لېکن ایکّینچی «ده» ایری بۉلیب فارسچه نینگ «هم» دېگن سۉزیگه ایش دېیر بیر حرکت دیر.

او حالده ـ ده؛ او حالده هم معنا بېره دی. یعنی اۉزبېکچه ده «هم» سۉزی بعضی جمله لرگه قۉللنیلمه یدی «هم» سۉزنینگ عوضیده «ده» قۉشیمچه سۉزی قۉللنیله دی. اساساً هم سۉزی یاباندن کېلیگن سۉز.  

2.آرتیرمه؛ کۉپیتیرماق.  

3. اۉقیتووچی؛ معلم.

4. جرنگسیز؛ جرنگ ـ جرنگ سېس بۉلمگننی.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

آرتیرمه نسبت نیمه دیر؟

آرتیرمه نسبتیده، فاعل نینگ اۉز حرکتی نی، باشقه بیر فاعل نینگ تاثیری نتیجه سیده، بجریشی نی افاده له یدی.  

اۉرنک:

اۉقیتووچی بیزگه ینگی کتابلر کۉرستدی.

بو گپگه «بیز» و «اۉقیتووچی» فاعللر دیر.

یا اصلیده، اوتیمسیز بۉلگن حرکت نینگ نرسه گه اۉتیشینی افاده له یدیگن فعل شکلی دیر.

بیرینچی حالتده، اساسی فاعل و ایکّینچی درجه لی فاعل موجود بۉلیب، اساسي فاعل واسطه لی تۉلدیرووچی و ایکّینچی درجه لی فاعل اېسه، اېگه بۉله دی.   

ایکّینچی درجه لی فاعل نینگ حرکتی، انچه عمومی.

اۉرنک:

اۉقیتووچی بیزگه ینگی کتابلر کۉرستدی.  

کۉریش حرکتی بونده تۉلدیرووچی «بیز» تمانیدن بجریلگن دیر و اېگه فاعل «اۉقیتووچی» کۉریش حرکتی نینگ بجریلیشیده، تاثیر قیلووچی واسطه دیر.

ایکّینچی حالتده اېسه،  فقط بیر فاعل موجود بۉلیب، اونینگ حرکتی مفعولگه اۉته دی.

اۉرنک:

او کتاب کېلتیردی.

بو گپگه ایکّی فاعل یۉق فقط «بیر» فاعل بار.

 

    آرتتیرمه نسبت نینگ یسه لیشی و املا قاعده سی قنده ی دیر؟

فعل نېگیزیگه، قوییده گی قۉشیمچه لر نی قۉشیشی بیلن، آرتیرمه نسبت یسه له دی.

1) آخریده اونلی یا که «ر» سېس حرفی اونداشلری بۉلگن نېگیزلرگه، «ت» سېس تاووشی نینگ قۉشیشی، آرتتیرمه نسبت یسه یدی.

اۉرنکلر:

اۉقیت؛  

اۉق + ی = اۉقی + ت = اۉقیت. (ی سېسی اونلی)

توقیت؛

توقی + ت= توقیت؛

ییقیت؛

آقیت.

قیسقرت؛

قیسق + ر = قیسقر + ت = قیسقرت کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

55 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اگر مینگ بیر ییغلب بېکاره سیاستچی لرینگنینگ یالغانلریگه قلُ بۉلسنگ، سېندن اجدانینگ روحي بیزار بۉله دی. لېکن سېن اۉزینگ اداره نی قۉلینگگه آلسنگ، اجدادنینگ روحي، سېنی او قېیینچیلیگدن چیقریب تۉغری اۉینچی یاپه دی؛ چونکه سېن خلق سن!)

 

یان یانگه اۉتکن کیچه لر ایتکین اېسدن چیقرمی؟

ماضیدن خاطره لر دلدن چیقیب آقر مـــــــــــــی؟

بیر بالـــــــــه حسرتیده سېنی اېپ کۉزگه کۉردیم

حسرتگه  توشکن یوره گ کۉزیاشیمدن بقر می؟

بیر ســـــــنبل ایس قوقویدن سېنی اخترماق باریه

ایسسیز بۉلگن بیر یېرگه دل هوا نی تاقر مــــی؟

ایچیمده بیر توفان بار سېسسیز ییغلـــــــتکن مېنی

بو توفانلی ایچیمدن او مېن ـ مېندن بقر مــــــــی؟

بیر بهار آقشامیدن ســـــــــــــېنی اخترماق بار یه

باتکن یریم قویاشدن عشق هواسی باقر مــــــــی؟

 

    آگاهلنتیریش!

    باقر، بقر، تاقر... ینه «ر» سېسیدن اول «ه» سېسی ضعیف لشکن، بونینگ اوچون باقه ر، بقه ر، تاقه ر شکلده یازمدیم.

زیرا، «ق» حرف سېسی نینگ ایچده او سېس بار؛ بونینگ اوچون «ق و ر» حرف سېسلری که تیلگه کېله دی ضعیف لشگن «ه» سېسی نی یره ته دی.

بعضی تیل بیلمگنلر «الف» سېس بیلن یازیب «باقار، بقار، تاقار» شکلده یازه دیلر. یعنی «ه» سېسگه الف سېسی بېره دیلر.

بو آوازلر هیچ بیر زمان تیلیمیزگه بۉلمگن امّا جامعه گه ادبیاتلی طرزده یانسیگن بو عجوبه لیک. «تیل اوچون فلاکت!»

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    2) آخریده جرنگسیز اونداش بۉلگن بوغینلی نېگیزلرگه، «تیر» قۉشیمچه قۉشیشی بیلن، آرتتیرمه نسبت یسه له دی.

شونینگدېک کۉپ بوغینلی نېگیزلرگه، «تیر» قۉشیمچه  قۉشیشی بیلن آرتتیرمه نسبت یسه له دی. اۉرنک:

تاپتیر؛

تاپ + تیر = تاپتیر.

ایتتر؛

ایت + تیر = ایتتیر.

اوقتیر؛

اوق + تیر = اوقتیر.

آرتیر؛

آر + تیر= آرتیر.

کوچه یتیر؛

اویل + تیر = اویلتیر؛

کوچه ی + تیر.

 

    (آگاهلنتیریش! ایکِّی اونلی حرف بیر یېرده کېلگنده، بیر اونلی حرف اونلی سېس چیقره دی، ایکّینچی سی اېسه اونداش سېس! چونکه اونلی لرنینگ وظیفه سی اونداشلرگه یۉل کۉرستیچیلیک دیر. بونینگ اوچون اونداشلرنینگ اۉرته لریده رل اۉینه یدیلر. بو سببدن ایکّی اونلی بیر یېرده اونلی آواز بیرالمه یدی چونکه اونلیلر بۉلمسه هیچ بیر یازو، تیل نینگ یره تگن آوازی نی یازوده بېرالمه یدی.) 

 

    باشقه اۉرینلرده «دیر» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، شونده ی منطق آله دی.

اۉرنک:

بوزدیر؛

بوز + دیر.

کولدیر؛

کول + دیر.

آلدیر؛

آل + دیر.

شونده ی ...

دوامی شعردن سۉنگره.

 

56 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (گپیرماغدن اول اۉیله، گپینگ نینگ آغیرلیگی، سېنی باسمسین!)

   

کۉز یپراغی تۉشدی کۉزگه گۉزلــی ییتدی

کۉک یوزیگه کېلدی بولوت بهارلــی بیتدی

بو ایری لــــــــــــی حسرتیدن توکیلدیم یېره

چیکېلمسلــــــــی کېلدی باشگه هوسم ییتدی

آی قرانغـــــــــــی کېچه لرده دۉنیلگن بیزه

قالمه دی بیاض کونیمیز یاقتی لــــی کېتدی

بیر احتمال وصـــال اوچون بیزده بار اېدی

قاره یاغیش آلــــــــدی بیزدن احتمال بیتدی

کېچه کوندوز اېپ قرانغـــی قسمتیمیز شور

سارسیلگن دل قیریلدی او خوشوقتلی ییتدی

 

    آگاهلنتیریش!

1. چیچیک؛ گل.

2. بوغین؛ مفصل؛ بند.

3. فون؛ زمینه.

4. ورینت؛ شکل.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

آگاهلنتیریش!

   («دیر» قۉشیمچه سی اۉزبېک تیلده «د + ی + ر = دیر» شکلده یازیله دی و بو حرفلرنینگ سېسی بیلن سېس چیقره دی بونینگ اوچون یازوولر ده «دور» شکیلده یازیلسه خطا بۉله دی. «دور» شکلده یازیش ساده چه شعرلر ده باغلی بیر حرکت دیر. چونکه بیزلر تیل نینگ کېلتیرگن منطقیگه باغلی حرکت قیله میز، اۉز باشیمیزدن بیر قاعده نی تیلگه یره تالمه یمیز.)

 

    3) آخریده «ش»، «چ» و «ت» اونداشلری بۉلگن نېگیزلرگه «یر» قۉشیمچه سی قۉشیلسه، آرتترمه نسبت یسه له دی.

اۉرنکلر:

توش + یر = توشیر؛

شاش + یر= شاشیر؛

ایچ + یر= ایچیر؛

بات + یر = باتیر؛

قات + یر = قاتیر؛

شیش + یر = شیشیر؛

کیچ + یر = کیچیر کبی.

4) آخریده اونداش تاووش بۉلگن بعضی بیر بوغینلی نېگیزلرگه «ار» («ر») قۉشیمچه سی نی قۉشسه، آرتتیرمه نسبت یسه یدی.

اۉرنک:

چیقر؛ چیق + ر = چیقر. قیتر کبی.

5) آخریده اونداش تاووش بۉلگن بعضی نېگیزلرگه «غیز» «گیز» ( فونینگ ورینتلری: «قر» «غز» «کز» «قیز» «کیز») قۉشیمچه سی بۉلگنده، آرتتیرمه نسبت نی شونده ی یسه یدی: اۉرنک:

تور+ غیز = تورغیز؛

اوت + قیز = اوتقیز؛

اوت + قز = اوتقز؛

اوتکز؛

یوتقیز؛

یوتقز؛

یورگیز؛

ییتکیز کبی.

6) آخریده «ق» سېس حرفی «دم» اونداشلری بۉلگن بعضی نېگیزلرگه « یز» قۉشیش بیلن آرتتیرمه نسبت یسه له دی.

اۉرنک:

آق + یز = آقیز؛ آقماغدن الینگن؛

تام + یز = تامیزکبی. تامیز تاماغدن آلینگن.

7) «ست» قۉشیمچه سی نی قۉشگنده آرتتیرمه نسبت شونده ی یسه له دی:

اۉرنک:

کۉر+ ست = کۉرست کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

57 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر کیم اۉزینی عیبسیز دېسه، او کیشی حمق دیر!)

 

هرکون باشقه بیرجامگه بوشلــــگن شراب سن

بیر جامدن بوشه لـــــه سن باشقه سیگه آب سن

مېنیم جامیمده یۉق سن سنسیزلــــیگدن او بوش

کۉز یاشلریم شرابم دردلــــــــی باشیم سرخوش

بوکۉنگیل میخانه مـگه سېندن باشقه گه یېریۉق

سېن کېتگنینگدن بیری بو یشمـــــگه مسیر یۉق

سنسیز بوش دنیا مثالـــــــــی حیاتیمین رازلری

قالمه دی سېندن مېنگه بو حیاتین ســـــــــازلری

هر بیر میخانه ده مېندن باشقه هر کـــــیم خوش

هرجامگه سن کېته سن بو اوچون دل جام بوش

 

آگاهلنتیریش!

1. میل؛ خواست؛ آرزو.

2. انیقلیک؛ دقیق لیک.

3. بویورق؛ فرمان.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    فعل میل لری و اولرنینگ املا قاعده سی نیمه دیر؟

میل کتگوریسی، فاعل بیلن فعل اره سیده گی علاقه نینگ واقعلیککه مناسبتینی کۉرسته دی. بو علاقه و مناسبت تورلیچه دیر، بونینگ اوچون میل نینگ ـ ده بیر نیچه تورلی سی بار.

هر تور خاص معنا بیلن و مخصوص شکل بیلن افاده لنه دی.

اۉزبېک تیلیده اساسآ اوچ میل بار:

1. انیقلیک میلی؛

2. بویروق ایستک میلی؛

3. شرط میلی.

 

    هر بیر میل، زمان معناسی نینگ افاده لنیشیگه کۉره، تورلیچه بۉله دی.

زمان معناسی؛ مشخص بیر زمانده، اۉتگن زمان نی، حاضر زمان نی، کېله جک زمان نی کۉرستگن منطق دیر.

زمان معناسی، حرکت نینگ نطق سۉزله شیب تورگن پیتده، مناسبتی بیلن انیقلنه دی.

مثلآ ساعت ایکّیده، اوشه پیتدن اۉتگن زمان، اوشه لحظه ده گی زمان و اوشه لحظه دن، کېله جگ ده گی زمان نی کۉرسته دی.

یعنی ساعت ایکّیده گپیرگن بیر کیشی یا اوشه زمانده بۉلگن بیر ایش نی ایته دی، یا اوندن اول بۉلگن بیر ایش نی ایته دی، یا اوندن سۉنگره بۉلییتگن بیر ایش نی ایته دی.

حرکت سۉزله شیب تورگن پیتدن آلدین، اوشه لحظه،  اوندن کېیین بجریلیشی ممکن بۉلگن نی کۉرسته دی.

شونگه کۉره فعل، اۉچ زماندن، اۉتگن زمان، حاضرگی زمان و کېله سی زماندن، بو اۉچیدن بیری ده بۉله دی.  

مثلآ: اۉقیدیم؛

بو فعل یا بو عمل اۉتگن زمان نی کۉرسته دی.

اۉقییاتیبمن؛  

بو فعل یا بو عمل اوشه لحظه ده گی حاضرگی زمان نی کۉرسته دی.

اۉقیماقچیمن؛  

بو فعل بیر تصمیم نی کۉرسته دی، او تصمیم کېله جککه اجرا بۉله دی بونینگ اوچون کېله سی زمان دېییله دی.

هر بیر زمان قۉشیمچه مودل معنالریگه کۉره، ینه بیر نیچه گه بۉلینه دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

58 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (سېنگه آنه تیل نی باشقه لر اۉرگتمیدی چونکه سېن مکلف سن باشقه لرگه اۉز تیلینگنینگ جذابیتی نی بیلدیرسنگ؛ اگر مونده ی بۉلسه نېگه باشقه لرنی سۉکیشگه آله سن اۉز بجریشسیزلیگینگ اوچون؟)

 

قاره بولوتدن چۉکــــــــــــدی قپقاره بخت بو باشگه

نه گل قۉیدی نه بیر اېز بو ویران بۉلـــــگن یاشگه

تاتلی ســــــــــــــــــــۉزگه اینانیب باله بۉلیب قاندیم

یالغان ایکن وعده سی سوو قۉشدی بۉلــــگن آشگه

آقرگن ســــــــــــاچلریم دور نه یاققن بیاض بیر قار

سېوگــــــــــی سیز بو دنیاده حیات سورگنیم بوشگه

بیرتاتلی بیاض اورده ک یوزه رکن سـوره شتیردی

جوابیم نـــــــــــــــی اېشیتیب عجب دېدی بو ایشگه

قار بیاض بۉلــــــــــگن اۉلیم باتکن قویاشین نوری

قارانغی لــــــــــــیگدن اینگن قپقاره بخت بو باشگه

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    میل و زمان معنالری عادتده، گرامری شخص معنالری بیلن بیرگه لیکده افاده لنه دی.

گرامری شخص، ایش ـ حرکت نینگ بجرووچیسینی کۉرسته دی.

گرامری شخص اۉچته دن عبارت:

1. بیرینچی شخص «سۉزلاوچی»؛

2. ایکّینچی شخص «تینگلاوچی»؛

3. اۉچینچی شخص «اۉزگه یا غایب».

گرامری شخص، گرامری سان بیلن بیرگه لیکده افاده لنه دی.

گرامری سان دېگنیمیز مقداری بیلّی بۉلمگن کیشیلر. مثلا: بارگنمیز. اگر بارگنیم بۉلسیدی بیر کیشی نی کۉرسته یدی، بارگن «میز» قۉشیمچه سی بیلن یسه لکن فعلیده گی «میز» قۉشیمچه سی هم بیرینچی شخص نی و هم کۉپلیکینی که سان نی بیلی اېمس، بیلدیره دی.

شونینگ اوچون بونده ی قۉشیمچه لر، شخص سان قۉشیمچه لری دېییله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

59 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر آدیم تجربه دیر، اگر تجربه دن ایش آلالسنگ اصیل لیگینگنی بیلّی قیله سن!)

 

یۉلــــــــــــــــــــــــــیم توشکن میخانه لر یۉلیگه

چاره یۉق دور بختیم توشکن قۉلــــــــــــــــــیگه

ایچدېکچه اېگـــــــــــــــــــــــــــــــــیله دی باشیم

قار بیاض ساچلریم له ایچگی یۉلـــــــــــــــــیگه

نه ســــــــــــېوتکنیم قالدی نه سېوگی گه بیر گلم

مـــــــــــــــــــی تیلیدن باشقه یۉق توشسم تیلیگه

ییغلتکن سېسسیزاچّیق کولـدیرمه یدی کیمسه نی

قنده ی کوله ی بو اوچون توشدیم می ین یۉلیگه

بیلیلمه یدی سره ر گن غریب انســــــانلی رخیم

بو اوچون بو دنیادن توشدیم مـــــــی ین قۉلیگه

 

آگاهلنتیریش!

1. توسلش؛ فعللرنی اۉزگیرتدیگن بیر حرکت.

2. نطق؛ گپ.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

انیقلیک میلی نیمه دیر؟

انیقلیک میلی «دقیق میلی سانی، زمانی بیلّی بۉلگن»، ایش حرکت نینگ اۉچ زماندن بیریده، صادر بۉلیشی یا بۉلمسلیگی نی افاده له یدی.  

انیقلیک میلی، اساساً فعل نینگ روشداش، صفتداش شکللری نی و بعضاً صاف فعللرنی توسلش بیلن افاده قیله دی.

 

    اۉتگن زمان نیمه دیر؟

بو زمان، ایش ـ حرکت نینگ نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن آلدین بجریلگن یا بجریلمه گنی نی کۉرسته دی.

کۉرستیشگه بجریلگن یا بجریلمگن نی بیان اِېته دی.

اوتگن زمان فعلی، خصوصی مودل معنالریگه کۉره، قوییده گی تورلرگه بۉلینه دی

1. یقین اۉتگن زمان؛

2. اوزاق اۉتگن زمان؛

3. اۉتگن زمان، حکایه فعلی؛

4.  اۉتگن زمان، دوام فعلی؛

5. اۉتگن زمان، مقصد فعلی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

60 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تاریخینگنی بیلسنگ کېله جگینگ بار!)

 

حیاتیم دردلــــــــــــــــــــی بۉلدی امید بو دلدن اۉلدی

ییغله نگ هو کۉزلر ییغله نگ قاره قیش باشگه ایلدی

کېتکن قیتیب کېلمه دی بو دردیم نــــــــــــی بیلمه دی

باشـــــــــــــی تیکدن اینمه دی بو روزگار ظلم قیلدی

خسته بۉلگن بو کۉنگیل سۉلــــگن او بۉلمه ی او گل

ییغله ماق زور ـ ده بۉلسه ییغله نگ زمانی کـــــېلدی

تاغلرگه سیغمس دردیم ســــــــــــــــینگن دل امیدلریم

اېســــــــــــــمه گن گل باغمگه کۉرینگلر بختیم اۉلدی

نه اېلــــــــــــه ی بو حیاتگه مونده ی بیر قاره بختگه

چونکه کۉزگه ایلــــــــمه یدی او گل بو بختنی یولدی

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    یقین اۉتگن زمان نیمه دیر؟

بو زمان فعلی، ایش ـ حرکت نینگ نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن آلدینی نی کۉرسته دی.

مثلآ اوشه زمان که گپیرشیله دی، اوشه وقتدن آلدینی نی بیلدیره دی.

سۉزلاوچی نینگ کۉزآلدیده یا اونینگ فعال اشتراکی بیلن انیق بجریلگن ، یا بجریلمه گنلیگی نی افاده له یدی.

اۉرنک:

بوگون کتابفروشلیگدن ینگی کتابلر ساتیب آلدیم، صبالب کېتدیم بو کتابلر نی آلدیم.

(دقت بۉلیب قره سنگیز، سۉزلاوچی اوشه پیتده که سۉزله یدی، اوشه پیتدن آلدین کی زمانده، بجریلگن بیر ایش نی ایته دی؛ او زمان یقین اۉتگن زمان دیر. )

شو قوییده گی کلمه لرگه یا تاووشلرگه قره نگ:

باردی؛

باردیم؛

باردینگ؛  

باردیک؛ 

باردنگیز؛

باردیلر.

بو کلمه لر یا بو تاووشلر، یقین اۉتگن زمان نی «دی» قۉشیمچه نی قۉشیب کۉرسته دی.

معناسی نی «دی» قۉشیمچه بیلن بیان اېته دی.

اساساً بو کلمه لرگه «دی» قۉشیمچه سی رل اۉیینه گن و یقین زمان نی کۉرستگن.

 

    (دقت بۉلینسین! اگر «دی» نینگ عوضیده «دو» شکلده یازیلسه، باردیم ـ باردوم بۉله دی شوندېک باردیک ـ باردوک بۉله دی... تیل ویران بۉله دی بونینگ اوچون «دی» سېسی اۉزبېک تیلگه جوده مهم و اهمیتلی!)

شو قوییده گی کلمه لرگه قره نگ:

بار + مه + دی+ م = بارمه دیم؛

بارمه دینگ؛ بارمه+ دی + ینگ = بارمه دینگ؛  

بارمه دی؛ بارمه + دی = بارمه دی کبی.

بارمه دیک؛ 

بارمه دینگیز؛

بارمه دیلر.

بو کلمه لردن یا تاووشلردن، یقین اۉتگن زمان نینگ انکار شکلی و اونینگ منطقي کۉرستیلگن.  

بو کۉرستیشگه «مه» قۉشیمچه سی فعل بیلن قۉشیلیب، رل اۉیینه گن. «بار + مه = بارمه!» بارمه کلمه سی «دی» قۉشیمچه بیلن بیر بۉلیب، یقین اۉتگن زمان نینگ انکار شکلی نی یره تگن. بارمه دی ـ بارمه دو بۉلمه یدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

61 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (عقل بایلیک اگر قۉلنماغینی بیلسنگ!)

 

بو عجایب دنیاده نـــــــــــــــی لرگه قاندیم

بهار ساندیم دنیا نـــــی اېپ قیشگه دۉندیم

خرجه دی رحم قیلمه ی عمریم نـی حیات

قلبیم ده گـــــــی امید له اېپ دردگه قۉندیم

جوانلــــــــــیک اۉیینیگه توشدیم بیلمه دن

عقلــــــسیز بو عقلیم له اېپ غم گه دۉندیم

چاره سی یۉق که حیات دوباره کېلــــــسه

پریشان دور احوالـــــــــــیم غملرگه ایندیم

قلــبیمگه بیر قورقو بار شاشیرگن یۉل نی

چونکه بهار دېب ساندیم اېپ گۉزل یاندیم

 

آگاهلنتیریش!

1. انچه؛ کۉپ وقت.

2. اېسلش؛ اېسگه کېلتیریش.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

اوزاق اۉتگن زمان نیمه دیر؟

بو زمان فعلی، نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن، انچه ایلگری بجریلگن یا بجریلمه گن نی کۉرسته دی.  

یعنی اوشه زمانده که گپیریشه دی، او زماندن اۉتگن اوزاق زمانی کۉرسته دی.

اوزاق اۉتگن زمان «گن» قۉشیمچه سی بیلن یسه له دی.

اۉرنک:

بار + گن + من = بارگنمن.  

بو گپگه بارگنلیگنی بیان اِېته دی ممکن او بارگنلیک بیر آی ایلگری اۉتگن بۉلسه یا بیش آی!

بار + گن + سن = بارگن سن؛

بار + گن + = بارگن؛

بار + گن + میز = بارگنمیز؛

بار + گن + سیز = بارگنسیز؛

بار + گن + لر = بارگنلر کبی.

اوزاق اۉتگن زمان نینگ انیق اېسلش، اېشیتگنلیک کبی

مودل معناگه اېگه بۉلگن شکللری ـ ده بار.

اۉرنک:

بارگن اېدیم؛

بارگن اېدینگ؛   

بارگن اېدی؛ 

بارگن اېدیک؛ 

بارگن اېدینگیز؛

بارگن اېدیلر؛  

«بارگن اېدیم» دقت قلسه ی بو گپریشگه اوزاق اۉتگن زمانی کۉره میز که سۉزلاوچی، اېسیگه کېلگن بیر مطلب نی بیان اِېته دی؛ بیر خاطره دن گپیره دی.

اۉزبېکچه املا دن، بو منطق نی بیلدیرماق اوچون، فعلگه «اېدی» قۉشیمچه نی قۉشیب، شکل بېره میز. بارگن اېدی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

62 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بجرسنگ ایش نی وعده قیل؛ یالغانچیگه اۉتمسین نامینگ!)

 

بیر جان ایچیدن کېلدیم ایکّـــــــی یۉللی بیر خانگه

اینجه اوزون یۉل اېــــــــــــکن یوروگنیم هر آنگه

کېچه کندوز تورمه دن توغیلـــــــــگن پیتدن بېری

بیلمی من سۉنگی نیرده، توشدیم دردلـــــــی کانگه

اېگری مـــی تۉغری یۉلیم عقلیم بېرمه یدی مېنگه

ایکّـــــی یۉلدن قیسیگه من، اېرمه یدی عقل اونگه

تۉخته گن دېب اۉیله یمیزحرص دنیامیزگه کیریب

یۉلیمیز یۉلــــــــگه توشگن بیلمه ی بیز بو شانگه

قوتلـــــــــــــــی زمانلرده قریلیگنی کۉرمه ی میز

اۉته دی ایکّـــــــــــی کون دېگ قریللیک بیرآنگه

اوزون اینجه یۉلده من قیســی یۉل دور بیلمی من

کېچه کندوز یوروی من تا که جــــــــــانیم جانگه

 

آگاهلنتیریش!

1. اۉرنک؛ مثال.

2. قوییده گی؛ آست ده گی.  

3. آست؛ یوقاری نینگ قرشی سی؛ نرسه نینگ تگی.

4. اوچره ماق؛ بیر ـ بیر نی کۉرماق.

5. سۉکیلمس؛ ایریلمس.

6. تولیقسیز؛ مکمل بۉلمگن.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    لېکن «اېدی» تولیقسیز فعلی نینگ قیسقه شکلی «دی» دیر. «دی» اۉتگن زمان صفتداشیگه قۉشیلیب یازیله دی، فعل نی ماضی یسه یدی.

اۉرنک:

بارگندیم؛ بارگن + دی + م = بارگندیم؛ دی + یم اېگه لیک بیر یېرده کېلگنده «ایکّی {|ی} سېسی بیرلشیب چیقه دی، اونینگ اوچون بیر {ی} حرفی قۉلنیله دی.» 

بارگندیک؛ بارگن + دی + ک = بارگندیک؛

بارگندی؛ 

بارگندینگیز؛

بارگندیلر کبی.

 

    بۉلیب اۉتگن زمان نیمه دیر؟

    شو جمله: « مېن درسیم نی اۉقیگن اېکنمن.» بو گپ، بۉلیب اۉتگن بیر ایش نی کۉرسته دی.

گپیریش پیتده، «اېکن» سۉزی نی فعل بیلن قۉشیب گپیره دی. او تولیقسیز فعل، اۉتگن زمان صفتداشیدن ایری یازیله دی.

اۉرنک:

مېن درسیمنی اۉقیگن ـ اېکنمن؛

اۉقیگن؛ اۉتگن زمان.  

اېکنمن؛ تولیقسیز فعل یعنی نامکمل فعل، ایکّیسی ایری یازیله دی.

بو بۉلیب اۉتگن زمان ده گی ایش نی کۉرینگ:

بارگن اېمیشمن!   

بو گپگه سۉزلاوچی بیر ایش نی باشقه سی نی آغزیدن اېشیتگن لیگنی بیان اِېته دی؛ اونینگ اوچون «بارگن» اۉتگن زمان نی کۉرسته دی و «اېمیشمن» مکمل بۉلمگن فعل نی کۉرسته دی.

یعنی تولیقسیز فعل نی بیان اېته دی.    

باشقه اۉرنک:

بارگن اېمیشسن؛  

بارگن اېمیش؛

بارگن اېمیشمیز؛ 

بارگن اېمیشسیز ؛

بارگن اېمیشلر.

اېمیش نینگ قیسقه سی «میش» سۉزی دیر؛ شو قوییده گی اۉرنکلر کبی:

بارگنمیشمن؛ بارگن + میش + من = بارگنمیشمن؛

بارگنمیشسن؛

بارگنمیش؛ 

بارگنمیشمیز؛

بارگنمیشسیز؛

بارگنمیشلر.

بو اۉرنکلر، فعل نی «میش» سۉزی بیلن قۉشیب، اۉتگن بیر حادثه نی بیان اِېته دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

63 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (یا وعده قیل بجر یا سېسسیز بۉلیب بویوک ایش قیل!)

 

میخانه چــــــــــــــــــــی دردیم کتّه ولله

شراب بېرگین دلـــــــــــــیم خسته بې لله

قدح تۉلدیرگین دردلریم نـــــی یۉقاتسین

شرابیدن خوشلـــــــــــــی هوا یره تسین

چونکه اســــــــــیر اۉز حریدن هر یېره

اسّیق قانلی بو دل تسلـــــــــــیم هر بیره

نه مــــــــــــــــلامت نصحیتگه قره یدی

نه قاعده دن تۉغری یۉل نی سۉره یدی

عاشق مېن دېب مسـتلی باده نـی ایچکن

شهر کوی دن داسـتان یازیب بو قاچکن

مــــــــــــی خانه چی خیلی کباب بو دل

تشنه عشققه شراب بېرگین اصـــــل گل

 

آگاهلنتیریش!

1. سۉکیلمس؛ ایریلمس.

2. کوتیلمه گنده؛ منتظر بۉلمگنده.

3. سېزیلیب؛ احساس بۉلیب توره دی. (ادراک)

 

تیل بېلگی سی دوامی:

اۉتگن زمان حکایه فعلی نیمه دیر؟

اۉتگن زمان حکایه فعلی، کوتیلمه گنده، قیسقه وقت ایچیده، نطقدن ایلگری بجریلگن یا بجریلمه گن ایش ـ حرکت نی حکایه قیلیش و تصویرلش معناسی نی افاده له یدی.

شونینگ اوچون اونده، واقعه نینگ عادتدن تشقری یوز بیرگنلیک معناسی، سېزیلیب توره دی. اۉتگن زمان حکایه فعلی، روشداش یساوچی «ب» («یب») قۉشیمچه سی نی قۉشیش و توسلش بیلن، افاده لنه دی.

اۉرنکلر:

آل + یب + من = آلیبمن؛

آل + یب + سن = آلیب سن؛

آل + یب + دی = آلیبدی؛

آل + یب + میز = آلیبمیز؛

آل + یب + سیز=  آلیبسیز؛

آل + یب + دیلر=  آلیبدیلر کبی

دوامی شعردن سۉنگره.

 

64 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (دوستلیککه علاج بۉل، بۉلمه گنینده، سی نی اخترسینلر!)

 

اې نازنین قالقمـــگین مېن اوچون قوناققه قال

یخشی کۉره سن مېنی تســـلیم بۉلگن دلنی آل

اوزاغلرگه کېتمه گین بیلـــگین که بو دلده سن

تخت قورگن سن بودلده بونی بیلگین گۉزل بال

تیتره گن بو دلیمگه غنچه بۉلیب آچیلــــــــگین

روحیمینگ پادشاه ســــی لبلرگه کولگینی سآل

یۉلینگگه بیحال بۉلدیم حال قالمه دی حالیمگه

سېسیزچه ایقیرگن من دوا نـــــی بېرگین خیال

خواهله می من لبینگگه جدالیک نامنی آلسنگ

بودل تاشیالمه یدی زورلــــه سنگ اوبیر وبال

قلُ بۉلگن بودلیمگه روحینـــــی یانسیتکن سن

عشقین گۉزلیگی نی بو بۉلــــگن گۉزللی حال

 

آگاهلنتیریش!

1. اېسگن؛ فکرگه کېلگن بیر خاطره یا باد اېسگن؛ اېسماق دن الیلگن. 

2. چېگره لنمه گن؛ او زمان نینگ تېوره گی بیلن بیلّی بۉلمگن.

3. تولیقسیز؛ فارسچه سی نامکمل

4. قوناق؛ اوی؛ سرای.

5. قالقماق؛ آیاققه تۉخته ماق؛ کیتماق.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

اۉتگن زمان دوام فعلی نیمه دیر؟

اۉتگن زمان دوام فعلی، نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن ایلگری، دواملی بۉلگن یا تکرارلنیب تورگن ایش ـ حرکت نی اېسلش آهنگی بیلن افاده له یدی. او ایکّی تورلی بۉله دی:  

1. دواملی حرکت یا حالت بیلدرووچی اۉتگن زمان دواملی فعلی. او معلوم وقت توشونچه سی بیلن چېگره لنمه گن دواملیلیگی نی افاده له یدی.

اۉرنک: او دوستی نی بیحد سېور اېدی.  

«ر» سېس حرفی و «اېدی» سۉزی بیلن بو اۉتگن زمان دوام فعلی شکل بېریلگن و تولیقسیز «اېدی» فعلی اۉتگن زمان صفتداشیدن ایری یازیله دی. اۉرنکلر:

بیل + ر+ اېدی + م = بیلر اېدیم؛

بیل + ر + اېدی + نگ = بیلر اېدینگ؛

بیل + ر + اېدی = بیلر اېدی؛

بیل + ر + اېدی + ک = بیلر اېدیک؛

بیل + ر + اېدی + نگیز = بیلر اېدینگیز؛

بیلر اېدیلر کبی.

 

    «اېدی» نینگ قیسقه شکلی «دی» اۉتگن زمان صفتداشیگه قوشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

بیل + ر + دی + م = بیلردیم؛

بیلردینگ؛

بیلردی؛

بیلردیک؛

بیلردینگیز؛

بیلردیلر کبی. شو اینچه نقطه گه دقت: «دی» سېسی یعنی «د» سېسی بیلن «ی» سېسی بېرلشیب «دی» سېسی نی چیقره دی؛ بو سېس اۉزبېکچه میزنینگ نېگیز سېسلریدن بیری دیر، بونینگ اوچون بو سېس نی بوزمه دن قۉللماغیمیز کېره ک.

اۉرنک: بیلردینگیز؛ بیلر+ دی + نگیز.

 

    (دی سۉزی اۉزبېک تیلی نینگ هر یېریده بار؛ بونینگ اوچون بو سېس جوده مهم!)  

 

    بو زمان نینگ انکار شکلی «مس» قۉشیمچه سی و «اېدی» نینگ قیسقه شکلی بیلن (دی) قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

بیل + مس + دی + م = بیلمسدیم؛

بیل + مس + دی + نگ = بیلمسدینگ؛

بیل + مس + دی = بیلمسدی؛

بیل + مس + دی + ک = بیلمسدیک؛

بیل + مس + دی +نگنیز = بیلمسدینگیز؛

بیل + مس + دی + لر = بیلمسدیلر کبی. 

دوامی شعردن سۉنگره.

 

65 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (برماقلرینگ عقلینگ بیلن آچیق بۉلسه، بایلیک نصیب بۉله دی!)

 

دنیا دونر غــــــــــــــــــــم ایچنده یشر بیر رویا

دردلــــــــــی یغلر دردسیز یغلر عجیب بو دنیا

انسان اوغلی غــــــــــــــم ایچنده کېلیب او کېتر

رویا کــــــــــــــــــــــــبی کېلر یشم کېتیشی روا

ایتکین دنیا انسان اوچون غم یوکـــــی می سن؟

مثلـــــــــــــــــــیکه بیر خان ایچنده یشر بو هوا

انسان اوچون بۉلـــــگن دنیا بیر تیگیرمان دور

انســـــــــــان ایچیده جودر دور تاتسیز بو رویا

بوگون کېلـسه ایرته کېتر بوش بۉلمه ی دولاب

دردلـــــــــــــی یغلر دردسیز یغلر تعجیبلی هوا 

 

    آگاهلنتیریش!

    یغلر، کېتر، دونر، یشر؛ ینه یازونینگ اینجه بیر یېریگه توشدیک! یعنی «یغلر، یغله ر یا که یغلار» شکلده یازیلسین می؟ یۉقسه «یغلر» شکلده؟ شوندېک باشقه لری قنده ی یازیلسین؟ ینه «ه» سېسی عقلگه توشونچه بېره دی. بیر مرته انیق بیلماغیمیز کېره ک «ه» سېسی بار یېرده «الف» سېسی بیلن یازیلمه یدی، چونکه اۉزبېکچه نینگ طبیعتی قبول قیلمه یدی لېکن کۉپی شاعرلریمیز «الف» سېسی بیلن یازه دیلر 100 ده 100 تیل نینگ طبیعتیگه و روحیگه ایقری بیر حرکت.

ایکّینچیدن بیلماغیمیز کېره ک «ه» سېسی    ضعیف لشگنده سېسلیلردن او سېس کېله دی بونینگ اوچون تۉغری سی « یغلر، کېتر، دونر، یشر.»   

2. بیریکتیریشی؛ بیر ـ بیریگه قۉشیلماق. بیر ـ بیریگه قۉشیلیب بیر بوتون بۉلماق.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    2) شو جمله: مېن کېلگنده قار یاغه یاتگن اېدی. بو گپگه انیق بیر جریان بار، او جریان اۉتگن زماندن یوز بېریب تورگن پیت نی کۉرسته دی.  فعل نینگ بو شکلی بو مثاللرکبی یسه له دی؛ اۉرنکلر:

الف) «یاتگن» سۉز قۉشیمچه سی یاردمی بیلن و «اېدی» تولیقسیز فعلی نی توسلب بیریکتیریشی بیلن یسه له دی.

مثاللر:

آله + یاتگن + اېدی + م = آله یاتگن اېدیم؛

آله + یاتگن + اېدی = آله یاتگن اېدی؛

آله + یاتگن + اېدی + نگیز = آله یاتگن اېدینگیز کبی.

 

    اِنکار شکلی، فعل نېگیزیگه «مه» قۉشیمچه نی قۉشگنده، شکل تاپه دی.

مثاللر: آل + مه + یاتگن +  اېدی + م = آلمه یاتگن اېدیم؛

آل + مه + یاتگن + اېدی + نگ = آلمه یاتگن اېدینگ؛

آل + مه + یاتگن + اېدی = المه یاتگن اېدی؛

آل + مه + یاتگن + اېدی + ک = آلمه یاتگن اېدیک؛

آلمه یاتگن اېدینگیز؛

آلمه یاتگن اېدیلر کبی.

 

    بو زمانده «اېدی» تولیقسیز فعلی نینگ قیسقه شکلی قۉللگنده، مذکور زمان نی افاده لاوچی سیگه، برچه جزء لر قۉشیلیب یازیله دی.

مثاللر:

آله یاتگندیم؛

آله یاتگندینگ؛

آله یاتگندینگیز کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

66 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉزینگگه اینان، باشقه لر سېنگه ایشان سین!)

 

عشق باغچه دن قوویلدیم می گه روح یم نی بېردیم

قدح بوشه لدی تۉلدیردیم مـــــــی دن تسلی کۉردیم

بو درد اوچون ایچه من روحیم نی مـــی گه بېریب

مـــــــــــی بېره رکن تسلی قسمتگه سۉکیش اوردیم

قاره بیر درد اوستیمده بیریلـــــــــگن یاردن بو درد

ماضیم قاره درد بۉلــــگن بو اوچون ایچیب توردیم

کېتمه یدی مېندن بو درد یازیلــــــگن مېنگه بو درد

یاردن که دردنی کۉردیم مــــــی ین ایچیگه کیردیم

 

    آگاهلنتیریش!  

    1. توسله ماق؛ فعلنی، شخص، سان و زمان قۉشیمچه لرینی قۉشیب اۉزگرتیرماق.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    ب) «ماقده» قۉشیمچه سیگه، اېدی تولیقسیز فعلینی توسلب بیریکتیریش بیلن یسه لیشی!

مثاللر:

آل + ماقده + اېدی + م = آلماقده اېدیم؛

آل + ماقده + اېدی + نگ = آلماقده اېدی؛

آل + ماقده + اېدی = آلماقده اېدی؛

الماقده اېدیک؛

آلماقده اېدینگیز؛

آلماقده اېدیلر کبی.

 بو زمان نینگ انکار شکلی، فعل نېگیزیگه «اېمس» قۉشیمچه سی نی قۉشیش بیلن، یسه له دی.

البته «اېدی» تولیقسیز فعلیگه «اېمس» قۉشیمچه سی نی قۉشیش و توسلش بیلن افاده لنه دی.

مثاللر:

آل + ماقده + اېمس + اېدی + م = آلماقده اېمس اېدیم؛

آل + ماقده + اېمس + اېدی + نگ = آلماقده اېمس اېدی؛

آلماقده اېمس اېدی؛

آلماقده اېمس اېدیک؛

آلماقده اېمس اېدینگیز؛

آلماقده اېمس اېدلر کبی.

 

    قیسقه شکلی «اېمس» قۉشیمچه سی «اېدی» تولیقسیز فعلیگه قۉشیلیب یازیله دی.

مثاللر: کېل + ماقده + اېمس + دی + م = کېلماقده اېمسدیم؛

کېل + ماقده + اېمس + دی + نگ = کېلماقده اېمسدی کبی.

 

    آگاهلنتیریش!

    «م، نگ، ک، نگیز...» بولر نی ایری کۉرستگن من؛ چونکه بولر «اېگه لیک» نی تمثیل اِېته دی. مثال: «آلماقده اېمس اېدیم؛ آلماقده اېمس اېدی + م» اېدی دن کېیین «م» سېسی کېلگنی «اېگه لیک» نی کۉرسته دی «بیرینچی کیشی نی».  

دوامی شعردن سۉنگره.

 

67 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر پیت یشم نینگ اچّیغی کوچلی دیر؛ بای ـ بارلیگدن، کمبغل بۉلمگندن ییغله یدی!)

 

شــــــــو هرجایی حیاتگه بیر دفعه کېلدیک

بیر روح بۉلیب ســـــــــودا کوییگه ایلدیک

دنیا مالـــــــــی بۉلمسه ـ ده کولیشینگ یېتر

بو ســـــودا گل ایسی له بیر بیر نی بیلدیک

توغیلـــــــــگنده قویاش نوری یا که باتگنده

عشقدن حکایه یره تیب خوشلــــــی قیلدیک

یخشی کــــــــــونده یامانیده لطفا کېتمه گین

اۉلسک ده بیز بیزگه ایز بویۉل نی بیلدیک

بیر رمان مثالــــی یشه دیک رویا سودا نی

ایکّــی جسم بیر روح بۉلیب عشققه ایلدیک

 

آگاهلنتیریش!

    1.اداغ؛ اخیر.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

اۉتگن زمان مقصد فعلی نیمه دیر؟

بو زمان فعلی، نطق سۉزلنگن پیتدن ایلگری بجریلیشی مقصد قیلینگن، لېکن اونینگ واقع بۉلمه گنلیگینی بیان اِېتیب، اِېسگه کېلتیرگن نی کۉرسته دی. اۉرنک:

اِېرته، بازارگه بارماقچی اېدیم.

بو گپگه بیر مقصد بار، لېکن بجریلگن اېمس.  

 

    آگاهلنتیریش!

    «دی» قۉشیمچه سی اساساً ایکّی مقصدگه قۉللنیله دی:

بیرینچیدن: «فعل بیلن بیر بۉلیب فعل نی ماضی یسه یدی، مثال: بار + دی = باردی.» 

ایکینچیدن: «ینه شکل یساوچی قۉشیمچه بۉلیب، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉز بیلن بیر بۉلیب، ینگی سۉز یسه یدی. مثال:

کۉرسته دی؛

آله دی؛

باره دی؛

ایچه دی.

بو قۉشیمچه هر پیت جمله نینگ اداغیده رل اۉینه یدی «سوو ایچه دی» کبی. بو بېلگینی بونینگ اوچون بېردیم «بیز اۉزبېکلر خلق آرا گپلشگنیمیزده، گپ نینگ آره سیده، مناسب بۉلمگن یېرده بو قۉشیمچه نی قۉشیب، گپلشه میز. بو خطالر دیر که خلق آرا گپیریش 100 ده 100 ناتۉغری بۉله دی.»

   

    اۉتگن زمان مقصد معناسی، قوییده گیچه افاده لنه دی.

الف) «ماقچی» قۉشیمچه سی، «اېدی» تاووشی بیلن قۉشیب یازیله دی.

اۉرنکلر: آل + ماقچی + اېدی + م = آلماقچی اېدیم؛

آل + ماقچی + اېدی + نگ = آلماقچی اېدینگ؛

آلماقچی اېدی؛

آلماقچی اېدیک؛

آلماقچی اېدینگیز؛

آلماقچی اېدیلر کبی.

 

    آگاهلنتیریش!

    (اېدی و دی سۉزی هر پیت اداغده «ی» حرف سېس نی بېره دی هیچ قچان «ی» نینگ عوضیده باشقه بیر سېس نی بېرمه یدی.)

 

    ب) «دیگن» قۉشیمچه سی یاردمیده، یسلگن کېله سی زمان صفتداشیگه، اېدی تولیقسیز فعلی نی، توسلب بیریکتیریش بیله یازه دی.

اۉرنکلر:

اله + دیگن + اېدی + م = اله دیگن اېدیم؛

آله + دیگن + اېدی + ک = آله دیگن اېدیک؛

آله دیگن اېدی؛

آله دیگن اېدیک؛

آله دیگن اېدنگیز؛

آله دیگن اېدیلر کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

68 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (نفس بیر کېییم، باشقه لردن فرقی شو: باشقه لرنی سېن کییه سن، نفس اېسه اۉزی نی اوستینگگه آته دی!)

 

هر پیت کون که باتسه کولــــــیشلرینگ قالر

ســــــــــاووق روزگارلریم نی قویاشلی قیلر

ســــــــــــوروکلنیب ماضیدن بولوتلی هواده

شعر مثالـــــــــــــــــــی یره تیب فانتزی ایلر

ایقیرگن خاطره لر سۉره شتیریب احوال نی

گۉزلـــــــیگنی یایره تیب اۉزه ل حالگه بېلر

قبه مگین کولیش نــــــی پرده سیگه هنر یاز

یره تگین خیال بیلن اوندن بخت کـــــــــــېلر

هر کېچه خیالینگ لـــه چنار تالی باشله یدی

ایکیلیب عشق باغچه مده بیر خاطره ســــالر

اېسکی گن شراب کبی تشله یدی نشه سی نی

تشلب مېنیم بۉینیمگه بو حال نـــــــــــــی بیلر

مېن بۉله من کوینده خزان بۉلــــسه ـ ده بهار

چاره سیز قربانلیگیم کولــــــــــــشینگگه قالر

 

تیل بېلگی سی دوامی:  

    حاضرگی زمان نیمه دیر؟ بو زمان فعلی، ایش ـ حرکت نینگ نطق سۉزلنیب تورگن پیتده، بجریله یاتگنی، یا بجریلمه یاتگنلیگینی کۉرسته دی.

اۉرنکلر: آله من؛

دکانده من کبی.

«دکانده من» اوشه پیتده او یېر ده بۉلگن نی کۉرسته دی، بونینگ اوچون حاضرگی زمان دېییله دی. حاضرگی زمان فعلی مودل معنالریگه کۉره، اساسآ ایکّی تورلی دیر:

1) حاضرگی ـ کېله سی زمان فعلی؛

2) حاضرگی ـ زمان دوام فعلی.

 

    حاضرگی ـ کېله سی زمان فعلی، نطق سۉزلنیب تورگن پیتده و اوندن کېیین صادر بۉله یادیگن حرکت نی یا دایمی حرکت نی کۉرسته دی. حاضرگی ـ کېله سی زمان معناسی فعل نېگیزی، روشداش یساوچی «ه» سېس حرفی قۉشیمچه سی نی قۉشیش و توسلشی بیلن، افاده لنه دی.

مثاللر:

آل + ه + دی = آله دی؛

آل + ه + میز = آله میز؛

آل + ه + سیز = آله سیز؛

آل + ه + دیلر = آله دیلر کبی.

 

    اگر فعل اونلی بیلن توگه گن بۉلسه، قۉشیمچه ده گی «ه» حرفی اونداش «ی» حرفی بیلن المه شیله دی.

اۉرنکلر:

اۉقی + ی + من = اۉقییمن؛ چونکه ایکّی سېسلی حرف یان یانگه کېلمه یدی «اۉقییمن» ده ایکّی «ی» حرفیدن بیرسی اونداش سېس بېره دی ایکّینچی سی اونلی بۉلیب سېس بېره دی بونینگ اوچون «ه» سېس اونداش «ی» سېسگه المشیله دی.

اۉقی + ی + دی = اۉقییدی؛

اۉقی + ی + سن =  اۉقییسن؛

اۉقی + ی + میز =  اۉقییمیز؛

اۉقی + ی + سیز =  اۉقییسیز؛

اۉقی + ی + دیلر = اۉقییدیلر؛  

سنه + ی + من = سنه یمن؛ «سنه یمن» ده «ه» سېسی اونلی یعنی سېسلی، قۉشیمچه ده گی «ه» سېس «ی» سېس بۉلیب اونداش یعنی سېسسیز سېسگه ایلنگن زیرا «ه» سېسی و «ی» سېسی سېسلی حرفلردن لیکن ایکّی سېسلی بیر یېرده بۉلگن اوچون «ی» سېسی سېسسز بۉلیب سېس بېرگن.

سنه + ی + میز = سنه یمیز کبی.

اگر «ه» سېسی «ی» سېسیگه المشیلمسه «ه» سېسی منطقسیزلیگنی یره ته دی «سنه ه من» دېک! چونکه حرفلرنینگ ایچیده گی سېسلی آواز بو حکم نی بېره دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

69 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بیر یېر ده اگر جیم اولتیرماق کېره ک بۉلسه، گپیرمه!)

 

نیچه سطرخاطره لردن اۉقو شیرین بۉلگن روزگاردن

تاتلـــــــــی یوزی اېس یب تورگن قوقو بېرگن بهاردن

یوره ک ایچیدن اۉقو کولیمسه لب بیر چوچوک لــــــه

انگله مـــــــی دی او گل بیزنی اۉقو یوره ک افکاردن

قورقی فکر ایندی مېنگه خواهله مـــــگن ایشلر بۉلیب

حیات ظلمی قاره باســـــــــــــگن اۉقو اونگه بوکاردن

آلدی مېندن ییلریم نـــــــــی یانیق بېریب امید بېرمه ی

ایره رکن ظالم بیزنــــــــــــــــــــی اۉقو ظلمین آثاردن

ایری له مم او گـــــــــــــــلدن یۉق دېیه مم مېن یۉلیدن

موم یاقتی ســــــــــی یۉقالسه ـ ده اۉقو هو دل بهاردن

انگله گنیم بو یشمدن گۉزل بۉلر امید بۉلــــــــــــــــسه

قورقو دیواری بولـــــــــسه ـ ده اینر خوشلی گلزاردن

توتسین قۉل نی قۉیبیرمسین امید بیلیب بۉلـــــگنیم نی

انگله مسه ـ ده او بیزنــــــی اۉقو یوره ک روزگاردن

 

آگاهلنتیریش!

1. یېلگن گۉزل هوا؛ اېسگن گۉزل هوا.  

2. اېسماق؛ فارسچه سی وزیدن باد.

3. قوقو؛ تاتلی ایس.

4. «انگله مسه، ایره ر» بو ایکّی سۉز ده، «ه» سېسی کوچلی چیقسین دېب «ه» حرف نی یازدیم. چونکه وزن اوچون لازم کۉردیم لېکن «انگلامسه ــ ایرار» شکلده بۉلمه یدی.

زیرا، اۉرته ده «ه» سېسی بار، بو سېس نی یا آز سېسلی قیلیب یازه میز، یا ـ ده شعرنینگ وزنی اوچون کوچلی «ه» سېسی بیلن یازه میز؛ اگر ضعیف شکلده یازسه ی، اۉزیدن اول کېلگن حرف نینگ ایچیدن یره ته میز.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    اگر فعل اونداش «ی» بیلن توگه گن بۉلسه، بو زمان قۉشیمچه سی اونداش «ی» گه قۉشیلیب یازیله دی

اۉرنکلر:

قۉی + ه + من = قۉیه من

قۉی + ه + سن =  قۉیه سن کبی.  

حاضرگی زمان دوام فعلی، ایش ـ حرکت نینگ نطق سۉزلنیب تورگن پیتده، انیق دوام اِېتیب تورگنی نی افاده له یدی.

حاضرگی زمان دوام فعلی معناسی، قوییده گیچه افاده لنه دی:

الف) حاضرگی زمان روشداشیگه «یاتیب» قۉشیمچه سی قۉشیله دی.

اۉرنکلر:

آله + یاتیب + من = آله یاتیبمن؛

آله + یاتیب + سن = آله یاتیبسن؛

آله + یاتیب + دی = آله یاتیبدی؛

آله + یاتیب + میز = آله یاتیبمیز کبی.

بو زمان نینگ انکار شکلی قوییده گیدېک یسه له دی:  

حاصرگی زمان صفتداشیگه، اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلیب، اوندن کېیین انکار بیلدیرووچی «یۉق» سۉزی علیحده یازیله دی.

اۉرنکلر:

اۉقییاتگنیم ـ یۉق؛

باره یاتگنیم ـ یۉق؛

اۉله یاتگنیم ـ یۉق؛

نالییاتگنیم ـ یۉق؛

کېله یاتگنیم ـ یۉق؛

باره یاتگنینگ ـ یۉق؛

آله یاتگنی ـ یۉق کبی.

 

    (دقت: اۉقییاتگن + اېگه لیک + یۉق؛ یعنی اۉقیاتگن + یم + یۉق)

 

    ب) حاضرگی زمان روشداشیگه «یپ» قۉشیمچه سی قۉشیلسه، شو کبی حاضرگی زمان نی کۉرسته دی.

(یعنی اوشه زمان که اوشه لحظه نی کۉرسته دی یپ قۉشیمچه نی قۉشسه)

اۉرنکلر:

آله + یپ + من = آله یپمن؛  (اوشه پیت ده گی ایش حرکتی)

آله + یپ + سن = آله یپسن؛

آله+ یپ + دی = آله یپدی؛

آله + یپ + یمیز = آله یپیمیز کبی.

 

    د) «ماقده» قۉشیمچه سی قۉشیلسه شوندېک حاضرگی زمان نی کۉرسته دی.

اۉرنکلر:  

آل + ماقده + من = آلماقده من؛  

آل + ماقده + سن = آلماقده سن؛

آل + ماقده + او = آلماقده او کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

70 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (حمق لرنینگ یشه می قۉله ی عقل لی لردن!)

 

نمه کۉردیم بوحیاتدن اۉلسم ـ ده بیر قالسم ـ ده بیر

نفرت تولــییم بو حیاتدن یبان بۉلدی مېنگه هر یېر

نېگه کېلدیم بو دنیا گه زجر تۉلـــــــگن بو هواگه؟

مینگ بیردردنی چېکه چېکه بلیب کۉرگنیم بودور

اۉتدی عمریم اضطرابلی چله بۉلگن کون بې آبلی

کولـــــمگن یوز اېپ خرابلی بلیدیم که حیات زور

نه اېله ی فلک قۉلیندن بېریلگن بوبخت یۉلینگدن؟

قارارتیریب بیربخت بېردینگ قالـسم ـ ده بیر ــــ

اۉ لسم ده بیر

 

تیل بېلگی سی دوامی:

کېله سی زمان نیمه دیر؟

    بو زمان فعلی، ایش ـ حرکت نینگ نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن سۉنگ، بجریلیشی یا بجریلمه گنینی کۉرسته دی.

کېله سی زمان فعلی مودل معنالریگه کۉره ایکّی تورلی دیر:

1) کېله سی زمان گمان فعلی.

2) کېله سی زمان مقصد فعلی.

 

    کېله سی زمان گمان فعلی نیمه دیر؟

    بو زمان فعلی، ایش ـ حرکت نینگ نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن سۉنگ، بجریلیش، بجریلمسلیگی تخمین قیلینیشینی کۉرسته دی.

کېله سی زمان، گمان معناسی «ر» قۉشیمچه سی نی قۉشیب کۉرسته دی. اۉرنکلر:

آل + ر + من = آلرمن؛

ال + ر + سن = آلرسن؛

آل + ر = آلر؛

آل + ر + میز = آلرمیز؛

یا: اۉقی + ر + من = اۉقیرمن؛

اۉقی + ر + سن = اۉقیرسن کبی.

بو زمان فعلی اجرا بۉلمه گن بیر ایش، لېکن اجراسی اوچون نیت بیلدریرگن نی کۉرسته دی «آلرمن» کبی.  

دوامی شعردن سۉنگره.

 

71 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هزیل لی گپ حقیقت نینگ یانیدن اۉته دی!)

 

عجیب بۉلدی بو یشم اچّیق شیرین لــــــــــه اۉتدی

بیر اۉیین نینگ ایچیده یالغان بۉلـــــــــــیب کېتدی

ییلر بۉلگن ایلیشگی ایتکین سین یالغان مـــی دیر؟

قۉیبیرگین بو کومیدی بیلــــــــگین که اۉیین بیتدی

کېته من سېن گۉزلدن بوشـــــــگه توکیلمسین یاش

ییتسین بیزدن بو کمیدی او بخت نــی یاقیب اۉتدی

سېوگی تولو گۉزل کونلر بیلدیم که بیر رویا اېکن

رویا ایچینده یاتکــــــــنیم اویغندیم مېن رویا ییتدی

قالمسین بو کــــــــــــــــــــمیدی قبه پرده اۉیین نی

بېریلگن سۉز یالغان اېکن بویالغان له اۉیین بیتدی 

 

تیل بېلگی سی دوامی:

کېله سی زمان مقصد فعلی نیمه دیر؟

بو زمان فعلی، نطق سۉزلنگن پیتدن سۉنگ، بجریلیشی مقصد قیلینگن ایش ـ حرکت نی کۉرسته دی. بو زمان فعلی ایکّی یۉل بیلن افاده لنه دی:

الف) «ماقچی» قۉشیمچه سی بیلن شکل تاپه دی.

اۉرنکلر: آل + ماقچی + من = آلماقچیمن؛

آل + ماقچی + سن = آلماقچیسن؛

آل + ماقچی = الماقچی؛

آل + ماقچی + میز = آلماقچیمیز کبی.

 

    ب) حاضرگی زمان روشداشیگه، کېله سی زمان مقصد فعلی «دیگن» قۉشیمچه سی بیلن توزه له دی.  اۉرنکلر:

آله + دیگن + من = آله دیگنمن؛

آله + دیگن + سن = اله دیگنسن؛

آله + دیگن = آله دیگن؛

آله + دیگن + میز = اله دیگن کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

72 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بیر خطانینگ بیر مرته سی بیلمسلیک دیر ـ بیر ته دن کۉپی عقل سیزلیک!)

 

کېته تکن یېرینگــــــــــــــگه یکّه کېتمگین

بو قلُ نــــــــــــی اۉزینگدن یېرگه آتمگین

سۉره تکن بۉلــــــــــسه لر باش بلا دېگن

باشینگدن چیقریب ظلــــــــــــــــم اِېتمگین

آلیب بار مېنی قلُ قیل اۉزینگــــــــــــــگه

قلیُککه راضی من لــــــــــــېکن ساتمگین

درمانیم سینه نگگه قۉلــــــــینگگه توشکن

درمانسیز بیر یېرگه ســوریب سورتمگین

ایتکین سېن مخلوققه بو قربان بۉلـــــــگن

قربان قلــــُـــــــــــــــینگ نی بقیب آتمگین

عشقیمگه توشیب دې، جان نـی بو قۉیگن

قۉیلگن یۉلینگدن قلُ نـــــــــــــی ساتمگین

آتیم نــــــــی بیلیب ـ ده قلُ یم دېسنگ ـ ده

زوریمگه کېتمه یدی مېندن اۉتمـــــــــگین

دلــــــــــــــــــیمگه هوس قۉلینگه توشماق

قلُ لیککه آلـــــــــــــــگین بې من کېتمگین

 

آگاهلنتیریش!

1. بویورق؛ فرمان.

2. ایستک؛ آرزو.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

بویورق ـ ایستک میلی نیمه دیر؟

بو میل، ایش ـ حرکت نی بجریش یا بجرمسلیک حقیده، بویوریش، ایستش، التماس، مصلحت اونده ش کبی معنالرنی افاده له یدی.

بویورق ایستک میلی نینگ توسلیشی، بیرینچی شخص بیرلیک، شو مثاللر:

باره ی؛

ایشله ی؛

ایکّنچی شخص بیرلیک شو مثاللر:

بار؛

ایشله؛

بارگین؛

ایشله گین کبی.

اۉچینچی شخص بیرلیک شو مثاللر:

بارسین. ایشله سین کبی.

بیرینچی شخص کۉپلیک شو اۉرنکلر:

باره یلیک؛

ایشله یلیک؛

ایکّنچی شخص کۉپلیک شو اۉرنکلر:

بارینگیز؛

ایشلنگیز؛

حرمت شکلی بۉلسه، شونده ی صورت تاپه دی:

بارینگ؛

ایشلنگ کبی.

اۉچینچی شخص کۉپلیک بۉلسه بونینگ کبی بۉله دی:

بارسینلر؛

ایشله سینلر کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

73 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (یالغان ایتماغنی ایکّی بلاسی بار، باشقه لر اعتماد قیلمه یدی، سېن باشقه لرگه باور قیلمی سن!)

 

یایه دی بهارنــــــــــــــــی گل آچگن باغینگ

قیزیل غنچه گه اۉخشگن شیرین بۉلگن ـــــــ

دوداغینگ

اېســـــــگن گۉزل هوا ایسینگنینگ اطرافیگه

اېستیرگن او هوانـــــی ایسّیق بېرگن اتاغینگ

گلم سن بو یوره کـــــکه گۉزل بۉلگن یشمگه

کېتمسین گۉزلــــیگینگ کېلیب مېنگه داغینگ

یانگن من توتیلگن من عشق یۉلینگگه توشیب

بو یۉلگه مــــی نی بېرگن قرمزی دوداغینگ 

 

تیل بېلگی سی دوامی:

شرط میلی نیمه دیر؟

بو میل، بیران ایش ـ حرک نینگ یوزه گه چیقیشی اوچون، اوندن آلدین بجریلشی شرط بۉلگن ایش ـ حرکت نی، کۉرسته دی.

شرط میلی، «سه» قۉشیمچه سی بیلن یسه لیب، اساساً ایکّی زمان شکلیده بۉله دی:

1) کېله سی زمان شرط ـ ایستک میلی.

2) اۉتگن ـ کېله سی زمان شرط فعلی.

 

    1) کېله سی زمان شرط ـ ایستک میلی، اساساً نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن کېیین، بجریلیشی شرط قیلیب قۉیگن ایش ـ حرکت نی کۉرسته دی.

کېله سی زمان شرط ـ ایستک میلی، «سه» قۉشیمچه سی نی قۉشیب شکل بېره دی.

اۉرنکلر:

بار + سه + م = بارسم؛

بار + س + نگ = بارسنگ؛

بار + سه = بارسه کبی.

کېله سی زمان شرط ـ ایستک میلی «کېره ک»، «بۉلماق» کبی سۉزلر بیلن ایشله تیلگنده، گمان، تخمین، ناانیقلیک معنالرینی افاده له یدی.

اۉرنک:

بارسم کېره ک؛

قیلسم بۉله دی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

74 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (حیات نینگ قیمتی نی بیلماق اوچون، قیسقه زمان نینگ اهمیتی نی بیلگین!)

 

عشقینگــــــــگه قربان مېن بو شیطان دېگن

یۉلینگگه توشکن بو قلُ بـــــې درمان دېگن

کېته سن سېن یۉلـــــــینگگه مېنی آلیب کېت

عشققین قافله سیگه بو ســــــــــــاربان دېگن

آتیم نی آلـــــــــــــمه دن، قلُ یم دېسنگ ـ ده

زوریمـــــــگه او کېتمه یدی، بو نادان دېگن

ایسته سنگ اېشیگینگـــــگه قلُ قیلگین مېنی

سۉره سه لر او حال نــــی بیر فرمان دېگن

دېوانه بۉلــــگنیم نی مجنون دېب کۉرسه ت

عشقیمگه توشـکن بو دېب بیر داستان دېگن

کېته سن سېن یۉلـــــــینگگه مېنی آلیب کېت

بو جان اوچون بو توشـــکن بو جانان دېگن

 

آگاهلنتیریش!

1. تېرن؛ چوقور.  (چوقور اۉیله ایش)

2. توس؛ رنگ.

3. دوز؛ دوانینک قوتی.

4. انگله ماق؛ درک قیلماق.

5. تولیق؛ عیب سیز؛ تۉله.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    اۉتگن ـ کېله سی زمان شرط فعلی نیمه دیر؟

نطق سۉزلنیب تورگن پیتدن ایلگری، بجریلیشی ایستلگن یا که شرط بۉلگن ایش ـ حرکت نی اَنگلته دی. شرط فعلی نینگ بو زمانی، «سه» قۉشیمچه سی نی قۉشیش و توسلش دن سۉنگره، «اېدی» تولیقسیز فعلی نی کېلتیریش بیلن یسه له یدی. اۉرنکلر: بار + س + م + اېدی = بارسم اېدی؛

بار + س + نگ + اېدی = بارسنگ اېدی؛

بار + سه + لر + اېدی = بارسه لر اېدی کبی.

 

    «اېدی» نیمه دیر؟

    اېدی تولیقسیز فعلی نینگ تولیق شکلی، اۉزیدن آلدین کېلگن فعل شکلدن، ایری یازیله دی. اۉرنکلر: مېن + بارگن + اېدی + م = مېن بارگن اېدیم؛

سېن + بارگن + اېدی + نگ = سېن بارگن اېدینگ. او + بارگن + اېدی = اوبارگن اېدی کبی. بو جمله لر گه «اېدی» سۉزی، اۉزیدن آلدین کېلگن فعل شکلدن، ایری یازیلگن. بوجمله لر گه «بارگن» کلمه سی «فعل» نی شکل بېرگن. مذکور فعل نینگ قیسقه شکلی اېسه، اۉزیدن آلدین کېلگن فعل شکلیگه قۉشیلیب یازیله دی «دیم یا دینگ یا دی کبی.» اۉرنکللر: مېن + بارگندیم = مېن بارگندیم؛

سېن + بارگندینگ = سېن بارگندینگ؛

او + بارگندی = او بارگندی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

75 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تېنگری یامان لیگنی لعنت دېگن، اونگه بارماق اوچون یخشی لیگنینگ قناتی بیلن اوچ!)

 

کۉنگیل عشقین خانه ســــی کۉزلراونینگ آیینه سی

یالغان بیلمس یانسیمه ســی کۉنگیل عشقین لانه سی

سیاه، ماوی، ایشیل کـــۉزعشق ایچیدن بیره ر سۉز

سۉز ســـــــۉیله مه ی یانغینگه اۉینه تیر افسانه سی

امید بۉلــــــــــــــــــــــــسه او رویا یره دلگه بیر دوا

رمان کبی شعر مثالی ســـــــــــــۉزله تیر ترانه سی

یۉق دېمه گین سېوه سن عشق یۉلینگگه قلُ ینگ من

اۉقــــــــي من مېن کۉزلردن یانسیگن قلب آیینه سی

کۉزدن بیر یۉل دلـــگه بار عشق دنیادن سۉزی بار

یامغیر کبی دامله لب کۉزیاشین افســــــــــــــانه سی

 

آگاهلنتیریش!

1. سان؛ مقدار.

2. توسلنیشی؛ ترتیب بېرماق؛ رنگ بېرماق.

3. تورکوم؛ گروه؛ دسته.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    شخص ـ سان قۉشیمچه لری نینگ آت و آتلشگن سۉزلر بیلن توسلنیشی قنده ی بۉله دی؟

شخص ـ و سان قۉشیمچه لری قیسی دیر؟

بو قۉشیمچه لر: « من، سن، میز،  سیز، دیرلر...» بوقۉشیمچه لر: من، سن، دیرـ بیرلیک؛ میز،  سیز، دیرلر ـ کۉپلیک. بولر آتگه یا باشقه سۉز تورکومیگه، قۉشیلیب توسلنگنده، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزلرگه  قوشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

اۉزبېکمن؛

اۉزبېکسن؛

اۉزبېکمیز؛

اۉزبېکسیز؛

یخشیمن؛

کوچلیسن کبی.

شخص ـ سان قۉشیمچه لری نینگ انکار شکلی «اېماق» تولیقسیز فعلی نینگ انکار شکلی «اېمس» بیلن یسه له دی و «اېمس» سۉزی اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزدن، ایری یازیلیب توسلنه دی. اۉرنکلر: اۉزبېک + اېمس + من = اۉبېک اېمسمن؛

اۉزبېک + اېمس + میز = اۉزبېک اېمسمیز؛

یخشی اېمسمن. کوچلی اېمسسن کبی.

بو جمله لرگه قره سی «اېمس» تاووشی بۉلمه گنلیگنی کۉرسته دی؛ لېکن اۉزیدن الدین کېلگن سۉزدن علحیده یازیلیشی ایستک دیر و شخص و سان قۉشیمچه لری بیلن بیرلیککه یازیلگن لیکنی کۉرسته دی. مثال: «اېمسمن» بو تاووشگه «من» کلمه سی «شخص» نی ضمیری دیر، بونینگ اوچون شخص قۉشیمچه سی دېیله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

76 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (یامانلیک بو دنیانینگ قاعده سی دیر یخشیلیکنی زحمت بیلن تاپ؛ اگر یخشلیک بیر قاعده بۉلیب زحمتسیز تاپیلیسیدی، او اهمیتلی بۉلیدی می؟)

 

عرضم نــــــــی ایتسم باد صباگه

آلیب بارسه او ـ او دلـــــــــرباگه

ایتسه حالـــــــــیمدن درد دلیم نی

بیر قره ســـــــــه یار بو مبتلاگه

توشــدیم عشقیدن هر بیر آغیزگه

مسخره بۉلــــیب مونده ی رواگه

یارسیز کشیگه بیر نرســـــه یۉق

دېدیم بو گپ نـی توشدیم سوداگه

چونکه یار دېدیم سوداگه توشیب

بېردیم حضورنی شونده ی بلاگه

بیر قره مه یدی بیلـــسه رخیمدن

کولیب کېلمه یدی بو بــــی دواگه

مســــــکین هویدا، صبر و تحمل

قالمه دی دلــــــگه توشدیم جفاگه

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    دیر ـ دیرلر نیمه دیر؟

شخص ـ سان قۉشیمچه سی نینگ اۉچینچی شخص بیرلیک و کۉپلیک قۉشیمچه لری (دیرـ دیرلر) اکثرآ ادبی تیلده و همده سۉزلشوو تیلیده، یازیلمیدی.

اۉرنکلر:

او معلم؛ اکثرآ او معلم شکلده قاله دی؛

«او معلم دیر» شکلده یازیلمه یدی.

یعنی «دیر» یازیلمه یدی لېکن دیرنینگ یره تگن معناسی جمله گه بۉله دی.

اولر معلم؛ اۉچینچی کیشیلر، کۉپلیک نی بیان اِېته دی لېکن  «دیرلر» استفاده بۉلمه یدی.  

یعنی «اولر معلم دیرلر» شکلده قۉللنیلمه یدی زیرا گپ نینگ زیبالیگی اوچون تیل لازم کۉرمه یدی امّا منطقي،  جمله نینگ ایچیده بۉلگن بۉله دی.

 

    (آگاهلنتیریش: خلق ایچیده گپیریش اثناده «دیر» نینگ عوضیده «دی» قۉللنیله دی 100 ده 100 ناتۉغریلی.

مثال بېرسم «قلم کتاب دی ایچیده دی» شکلنده گپلر بار؛ بو گپلر هیچ بیر گرامرگه تۉغری کېلمه یدی. گپ نی قیسقه  قیلیب ایتسم، برچه گپیریشمیز 100 ده 100 ناتۉغری لیک نی کۉرسته دی؛ بونینگ اوچون بو زحمت نی بېریب بو کتاب نی خدمتگه قۉیگن من! )

دوامی شعردن سۉنگره.

 

77 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اونده ی بیر یشم سور، سېنینگ اسلوبینگ باشقه لرنینگ قاعده سیدن اوستون بۉلسین!)

   

عشق رویا دور کــــــۉپ زمان آقیشیگه قۉیدیرگین

تک ایریلـــــــگن سېن اېمس تازه لیککه اویدیرگین

قره ب قره ب رسـمیگه تورتلــی یازسنگ اسمیگه

نه اېله ی سن دل اونگه؟ تۉغری لیگدن  تۉیدیرگین

ایکـــــــه دی درد درینگگه قاره رتیریب بختینگگه

چونکه تیشگه اۉخشه یدی حقیقتگه ســـــــۉیدیرگین

کېلــــــــــــمسه ـ ده او گۉزل اگر بۉلسه او اۉزه ل

سېوگـــــی سی سېنگه ایلل دل اۉزینگنی اویدیرگین

 

آگاهلنتیریش!

1. آو؛ شکار.

2. اېرور؛ اېریماقدن توزلگن

تیل بېلگی سی دوامی:

 

    صفتداش یساوچی «ر» («اّر») قۉشیمچه سی نینگ املاسی قنده ی؟

بو قۉشیمچه اونداش تاووش بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه «اَر» شکلده یازله دی و اونلی بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه «ر» شکلده قۉشیله دی.

«اَر» قۉشیمچه سی اونداش تاووش بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه قۉشیلگنده «اَ» سېس حرفی نی حذف قیلیب «ر» حرفی نی فتحه بیلن تلفظ اِېته دی.  

اۉرنکلر: آقر؛ آقر؛ آق + ر= اقر؛ شونی بیلماغیمیز کېره ک «ق سېس و ر سېس» اره سیده بیر سېس بار چونکه «ق حرفی و ر حرفی» اونداش حرفلر «اونداش» حرفلر سېس چیقرالمه یدی زیرا بیر سېسلی آوازگه ضرورت تاپه دیلر زیرا خط منطقیده بو قاعده بار. اېندی «آقر» نی «اَ» سېس بیلن یازسک «الف» حرفی بیلن باید یازیلسه «که تیل نینگ منطقی نی بیلمگنلر یازده دیلر» تیل قبول قیلمه یدی و او سېس نی «ق» حرف نینگ ایچیدن یره ته دی.

باقر؛

بارر؛

کیرر کبی.

(کیر a ر سېسگه یقین تلفظ بۉلیب کیرر یازیله دی) شونینگدېک «اَ» تاووشی بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه «ر» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، فعل نېگیزیگده گی «اَ» سېس حرفی نی حذف قیلیب «ر» فتحه بیلن تلفظ قیلیشی شرط.

اۉرنکلر:

سیرر؛

ترر؛

تیشلر؛

ایشلر کبی.

(ایشل a ر دېک تلفظ بۉلیب ایشلر یازیله دی چونکه حرف لرنینگ ایچی دنیاسیدن سېس یاردمچی بۉله دی)

بو تیب صفتداش نینگ انکار شکلی نی، یساوچی «مس» قۉشیمچه سی نی، اۉزیدن آلدین کېله دیگن فعل نېگیزیگه، قۉشیب، یازیش کېره ک.

اۉرنکلر:

کېل + مس = کېلمس؛

بار + مس = بارمس؛

تره + مس = تره مس؛

سیره مس کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

78 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اوروش شیطانینگ هییتی دیر!)

   

قۉیبیریب کېتگنینده روحیم آلاو نی ســــــاچدی

بدنیم ییغلـــــــه یدی اوندن وجودیم زهر آچدی

بیر زمانلر قۉلـینگگه گل قۉلینگ بو مېن اېدیم

ماضیگه ایلــــندی او قیتمه ی او قۉلدن قاچدی

یالغانچی بهار بۉلــــــــدینگ قاره قیشین ایچیده

ایچیم نــی قاررتیریدینگ او اوچون آلاو آچدی

تېگیشگن بۉلگن شمال بیردفعه سېندن اینسسین

چونکه هلال بۉلــدیم من روح یم بدندن قاچدی

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    فعل نینگ منفی بویروقی  میلی نینگ املا قاعده سی قنده ی؟

بو قاعده ده، فعل نینگ منفی بویروقی میلی نی بیلدیره دیگن « مه» قۉشیمچه سیده گی «ه» سېس تاووشی، یازووده افاده لنیشی ضرور.

اۉرنکلر: کېلمه سین؛ کېل + مه؛ منفی قیله دیگن «م» و «ه» حرفیدن «ه» حرفی حذف بۉلمه ی یازیله دی. 

بارمه سین؛

اِېتمه سین؛

ایشلمه سین کبی.

فعل یساوچی «له» قۉشیمچه سی بیلن یسلگن فعللرگه «مه» قۉشیمچه سی بیرلیککه قۉشیلگنده، فعل یساوچی «له» قۉشیمچه سیده گی «ه» حرفی حذف بۉله دی و «مه» قۉشیمچه سی «ل» حرفی گه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

ایشلمه؛ ایش + له + مه = ایشلمه؛ له تاووشیدن «ه» حرفی حذف بۉلیب «ل» شکلده «مه» قۉشیمچه سی بیلن قۉشیلگن.

«ایشلمه؛ ایشله + مه»

تیشلمه؛ تیش + له + مه = تیشلمه؛

شونی ایتماغیم کېره ک: اگر «ه» سېسی ضعیف شکلده کېلسه «ایشله + =مه» کبی سۉزلرگه قۉشیلیب یازیله دی او  پیت «ه» سېسی ضعیف قالگندن حذف بۉله دی. چونکه حرفلرنینگ ایچ دنیاسیدن او ضعیف بۉلگن سېس یره تیله دی. لېکن بارمه سین کبی سۉزلرگه «ه» سېسی کوچلی شکلده کېلگنده علیحده  یازیلیب قاله دی. هدف تیل نینگ زیبالیگی؛ یازوو تیل  اوچون قۉلگه بۉلگن وسیله، تیل نی بیر یېردن باشقه یېرگه آلیب بارماق اوچون!

باشلمه سین کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

79 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (یریم یوز ییلده یوزلر امکان بار اېدی نېگه آنه تیلگه خدمت قیلمه دیلر؛ اېپ باشقه لرنی سۉکیب ییغله دیلر؟ اگر سېن بو حقیقت نی بیلمه ی ینه باشقه لرنی یامان له سنگ، تېنگری سېنگه عقل فکر بېرسین!)

 

تاتلـی سۉزلرگه قانیب کېتمه گین هو گۉزل گل

خرجه یدی ظالـــــــم حیات اۉیله گین هو سنبل

ســــــاچلرینگنینگ تالیگه اگر که توشسه قارلر

ایســـــــــــکیگن بیر شال کبی آته دیلر سېوگیل

اگر مېنگه قره مــــــه ی اوزاغلشسنگ یانیمدن

چاره م یۉق که یره تسم یۉلینگگه مانع لی قۉل

خواهله مه گین وفا نــــــی وفاسیز قۉلدن کېلسه

ســـــــــــــاته دیلر سېنی قیمتسیز قلُ گه هو گل

تاپیلمه یدی دنیاده ســـــــــــــــېوتگن مېن مثالی

قۉنمه گین خـــــــام خیالگه کېتمه گین هو سنبل

 

    آگاهلنتیریش!

    سېوتگن؛ سېویب یاتگندن یره تیلگن «تیلگه هر بیر سۉز، منطقلی بۉلیش کېره ک و یازو ده ـ ده او منطق نی باید یانسیتسه.»

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    کېله سی زمان صفتداشی نینگ یسه لیشی همده املاسی نیمه دیر؟

اونداش بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه «ه» حرفی قۉشیلسین و وندن کېیین «دیگن» قۉشیمچه سی، فاصله سیز یازیلسین.

اۉرنک:  

باره دیگن؛ بار + ه + دیگن = باره دیگن؛ «بار» تاووشی بو کلمه ده فعل نی شکل بېرگن «ه» سېس حرفی کېله سی زمان نی یره تیشلیگیگه سبب بۉلگن.

اېندی کېله سی زمان نی کۉرستماق اوچون فعل «ه» سېس  حرفی بیلن بیرلیککه حرکت اِېته دی و «دیگن» قۉشیمچه سی اوندن کېیین ایری قۉشیله دی. اونلی بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه بیرته اونداش «ی» حرفی قۉشیلیب کېیین «دیگن» قۉشیمچه سی قۉشیلسین یا که فاصله سیز یازیلسین. اۉرنک: اۉقییدیگن؛ اوقی + ی + دیگن = اۉقییدیگن؛

بو کلمه ده «اۉقی» فعل نی شکل بېرگن فعل بیلن «ی» سېس حرفی قۉشیلگن وندن کېیین «دیگن» قۉشیمچه سی فاصله سیز یازیلگن. اۉقییدیگن ده ایکّی «ی» حرف سېس بېرگن، بو ایکّی «ی» ده اونلی و اونداش منطقلری بار. بیر «ی» سېسلی یعنی اونلی ایکّینچی سی سېسسز یعنی اونداش اۉیین نی اۉینه گن! چونکه دیگن کلمه دن اول کېلگن فعل نینگ سۉنگ حرفی اونلی دیر و او اونلی بیلن «ی» اونداش سېسی قۉشیله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

80 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (خلق سېور تفکر، مدنیت نینگ تمللی دیر!)

 

ایچیمده ییغله یدی بالــــــــه امیدسیزلیککه یوریب

کۉک یوزیدن نازلی یامغیر ییغله یدی بو حالنی ــ

کۉریب

قویاشیمین یاقتی سی آللـــــــــــــــــگن بولوتلر له

اۉینه لــــــــــــگن بیر اۉیین بو دلنی سرر تیریب

بوزسم دېیمن اۉیین نی قلبسیز بۉلـــگن یالغان نی

قۉنسم قوشلرمثالـــــــــــــــــی امید رویاگه کیریب

بو یره قیلگن دل آسلــــــــــــــــــگن عشق یۉلیگه

اېشیتمه یدی بوعاصی عشق رویاسـی نی کۉریب

بیر گۉزلگه توتساق دل اونسیز اۉلـــیمگه کېتماق

آلگن بو اوپکه لی عشق بو دل نــــــــــی سوریب

آتیلسین لایقه سوویی نفرت رنگی نــــــی بوزیب

نه اېله ی بو یره گه نفرت یۉلـــــــــــیگه یوریب؟

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    حاضرگی زمان صفتداشی نینگ یسه لیشی همده املاسی قنده ی؟ اونداش بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه بیرته «ه» حرفی قۉشیلیب، حاضرگی زمان صفتداشی نی یساوچی قۉشیمچه سی «یاتگن» قۉشیمچه سی بیلن قۉشیلیب، حاضرگی زمان صفتداشی نینگ املاسی نی یسه یدی.

اۉرنکلر: باره یاتگن؛ بار + ه + یاتگن = باره یاتگن؛ «ه» حرفی فعلگه قۉشیلیب، قۉشیلگندن کېیین «یاتگن» قۉشیمچه سی یازیلگن.

کېله یاتگن. ایشله یاتگن کبی.

اونلی بیلن توگه گن فعل نېگیزیگه اېسه بیرته اونداش «ی» حرفی قۉشیلیب حاضرگی زمان صفتداشی نی یساوچی «یاتگن» قۉشیمچه سی اېسه علیحده یازیله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

81 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (انسان توغیلگنده پاکیزه دیر، شیطانلیک توشونچه لر، پاکیزه سیزلیککه آلیب باره دی!)

 

اۉقودیم اۉقودیم ایمان اۉقــــــــــــــودیم

ایمان ایچیدن انســـــــــــــــــان اۉقودیم

ایری توتمنگلر کتاب نـــــــــی انساندن

کتابلرین ایچیدن روان اۉقـــــــــــــودیم

گل آچدیم تالیمدن باغچه بۉلیب یۉللرگه

توپراق بۉلدیم یۉلـــرگه چستان اۉقودیم

بیلـــــــــــمه دیلر تیلیمدن تیل بیلمه گنلر

بو دردیمین ایچیدن انســــــــان اۉقودیم

کۉنگیل بېردیم شـــــاه مراد دېب یۉلگه

هر باسیلـــــــگن یۉلدن داستان اۉقودیم

امر قیلدی حق درگــــــــــــــاه گه کېتیم

هر بار درگاه دن احســـــــــان اۉقودیم

مشــــکل بۉلدی یولیم درد اوستیده درد

صحبت قازنایدن عرفــــــــــان اۉقودیم

اۉقودیم اۉقودیم ایمــــــــــــــان اۉقودیم

انسان تانیماق اوچون انســـــان اۉقودیم

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    حرکت نامی (اسم مصدر) نینگ اېگه لیک قۉشیمچه سی نی، آلگنده گی املاسی قنده ی دیر؟

حرکت نامی نی یساوچی «(ی) ش» یا «ماق» قۉشیمچه لریگه، اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلیب یازیله دی.

یعنی «(ی) ش» یا «ماق» بیلن حرکت نامی یره تیله دی و یره تیلگندن کېیین اېگه لیک قۉشیمچه سی قۉشیلسه قنده ی حرکت اۉرته گه چیقه دی؟

اۉرنکلر:

اۉقیشیم یا اۉقیماغیم؛

اۉقیشینگ یا اۉقیماغینگ؛

اۉقیشی یا اۉقیماغی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

82 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بیر ملککه عدالت بیلن عدالت سیزلی نینگ یېری المه شیلمسه، قورقی یۉق!)

 

ســـودانگ قوشلر مثالی کېلیب قلبیمگه قۉندی

قیش اېدی مېنیم قلبیم ســۉنگسیزبهارگه دۉندی

بیر بهار آقشـــامیده مېن سېن له مېنگه اوچدیم

اوچیردیم اچیق لــیگنی شربت عشقینی ایچدیم

ایچیلــــــــگن بو شربتدن کۉپلر گناه گه باتکن

لــــــېکن مونده ی گناه نینگ آتی ـ ده حیاتکن

گناه بۉلسه ـ ده موندن قیت می من مېن سېندن

عشق دېگنینگ یۉلیدن قیت مــی من بو دیندن

 

آگاهلنتیریش!

1.تولیقسیز؛ مکمل بۉلمگن.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    حرکت نامی نینگ انکار شکلی «مسلیک» قۉشیمچه سی بیلن یسه له دی؛ قنده ی؟

اۉرنکلر:

شو جمله: «کېلمسلیک قیلمه!»

لېکن «مسلیک» قۉشیمچه سی آلگن سۉزگه، سان، اېگه لیک و کیلشیک قۉشیمچه لری ـ ده قۉشیلگنده، بوغینلر سانی آشیب کېتیب، یازیشیده، قیینچیلیک تۉغدیریشی ممکن. دېمک بونده ی حالتده انکار بیلدیرووچی «مسلیک» قۉشیمچه سی نینگ «مس» قسمی نی نېگیزده قالدیریب «لیک» قسمی نی، سان، اېگه لیک و کېلیشیک قۉشیمچه لریگه قۉشیب یازیشی کېره ک.

کېل + مس +  لیگ + ینگ + نی = کېلمس لیگینگنی کبی.

کېل + مس وندن کېیین لیک بیلن اېگه لیک بیرلیککه یازیلسه، یامان بۉلمه یدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

83 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (لینین کتابی، محمد قطب کتابی شونده ی اۉنلرچه ایدیولوژی کتابلر سېنینگ بویوکلرینینگ اویگه بۉلگن، نېگه آنه تیلگه بولرنینگ اویگه کتابلر بۉلمه گن؟ اگر بو حقیقت نی بیلمه ی بولرنینگ یالغانلریگه باشقه لرنی ملامت قیلیب ییغله سنگ، بیر مرته خدا سېنگه عقل هوش بېرسین دېییه من!)

 

یره بېریب درمان بېرمه ی کــول اِېتینگ

قاشی قاره بۉلیب دل نـــــــــی قلُ اِېتینگ

مېن بو دردنـــــــــی یۉقاتمه گه سانیردیم

کۉز یاشیم له گل یوزیم نــی هۉل اِېتینگ

رومالینگگه کمین اسمی یازیلـــــــــــگن؟

تقدیریم نــــــی یازیب قیشگه دۉل اِېتینگ

ایتکین مېنگه بویی یۉق مــی گناه نینگ؟

کومیر کۉزلــــی کۉزلرینگگه قلُ اِېتینگ

بویوک دردگه توشــــدیم قاره بیر سختگه

کوندوزیم نـــــی کېچه قیلیب کۉل اِېتینگ

بیر اینجه جـــــــــــیک یۉل باریدی آراده

تیلیم تیلیم تۉغره ب یۉلــــگه یۉل اِېتینگ

یوره گیم نـــــــی باستینگ بو دردلر بیلن

یره بېریب بو درد بیلن کــــــــول اِېتینگ

 

    تیل بېلگی سی دوامی:   

    سۉراق بیلدیرووچی «می» یوکلمه سی نینگ املاسی قنده ی؟

سۉراق نی بیلدیرووچی «می» یوکلمه سی، اۉزیدن الدین کېلگن سۉزدن ایری یازیلیشی کېره ک.

اۉرنک:

باردی + می = باردی می؟

اگر سۉراق بیلدیرووچی اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب یازیلسه، خطا بۉلیشی ممکن.  

اۉرنک:

باردیمی؟

کېلدینگمی؟

بو شکللرده یازیلسه، یازوونینگ ایچیده خطا بۉلیشی ممکن، بونینگ اوچون سۉراق بیلدیرووچی «می» سۉزی ایری یازیلسه تۉغری دیر.

اۉرنکلر:

باردی می؟

کېلدینگ می؟

باره سن می؟

بارگن اېدی می؟

معلم می سن؟

اۉقییسن می؟ کبی.

بو یوکلمه «اېدی» تولیقسیز فعلی نینگ قیسقرتیریلگن شکلیدن آلدین کېلگنده ـ ده، اصل فعل نېگیزدن، علیحده یازیلسین.

اۉرنکلر:

بارگن + می + دینگ =  بارگن می دینگ؟ کۉرگن + می + دینگیز = کۉرگن می دینگیز؟

بارگن می کن؟ کبی.

 

      (آگاهلنتیریش! بارگن می دینگ؟ «دینگ» سېسی خلق ارا گپیریشیمیزده بارگن می دینگ گه قۉللنیله دی، لېکن حرمت بیلن گپیرگن پیتده و کۉپلیککه کیمسه «نگ»  سېسی نی قۉللنمه یدی، خطا شکلده «بارگن می دیز» شکلده گپله شه دیلر بو 100 ده 100 ناتۉغریلی دیر محقق که «نگ» سېسی استفاده بۉلسین.)

 دوامی شعردن سۉنگره.

 

84 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تېنگری نینگ یۉلی عقلدن اۉته دی!)

 

گل ایسی دیماققه کـــــېلدی بیر باققه کیردیم

بلبل سېسی له نشه لب سېوگــی نی کۉردیم

قوقو اېدی گل ایســـــــــی له او گل هواسی

درد یۉقاتیب درمـان تاپیب او یېرده توردیم

گۉزل اېدی گۉزل هوا جنت هواســـــــــــی

جنت هوانــــــی تېنگریدن او یېرده کۉردیم

جهنم ســــــــــیز سېوینجلر له بیر دنیا اېدی

جهنمیم نـــــــــی اونوتیب اۉزیمدن سۉردیم

هر دوزخقین ایچیده جنت بۉلر مـــــــــــی؟

اگر بۉلـــسه نېگه که من دوزخگه کیردیم؟

دوزخ قیلدیک یشملرنـــی عشققه کیرمه دن

اوباغچه دن عشققه کیریب جنتــنی کۉردیم

بلبل گلــــــــــــگه گل بلبلگه جنت یره تکن

او جنتدن سېوگــی کۉریب او یېرده توردیم

 

آگاهلنتیریش!

1. جملاوچی؛ بیر یېرده تۉپله ماق.

2. اویگیلمه؛ عمل قیلماق.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

جملاوچی سانلرنینگ یسه لیشی قنده ی؟

بو اویگیلمه، ایکّی تورلی:

    الف) نېگیز + او یعنی «اېگه لیک» قۉشیمچه سی بیلن:

اۉرنکلر:

ایکّی + او = ایکّاو؛

«ایکّی» کلمه سی، نېگیز و «او» کلمه سی، اېگه لیک قۉشیمچه سی.

بو ایکّی سی نی بیرلشتیریب، آره دن «ی» حرفی نی حذف قیلیب، ایکاو شکلده یازماغ کېره ک!     

بو اویگیلمه ده، نېگیز سۉزدن «ی» تاووشی توشیب قاله دی؛ اگر توشمسه، ایکّیاو شکلده بۉله دی، تیل نینگ روانی روحیگه قرشی بیر عمل بۉله دی بونینگ اوچون ایکاو شکلده یازیله دی.

شوندېک:

آلتاو؛

بیشاو...

ب) بو اویگیلمه ده، نېگیز، «له» قۉشیمچه سی بیلن یسه له دی .

اۉرنکلر:

ایکّی + له = ایکّله.

بو اویگیلمه ده ـ ده «ی» تاووشی توشیب قالگن؛ زیرا تیل اۉزیگه اویگون عمل نی یره تگن.

باشقه اۉرنک:

اۉچ + له = اۉچله.  

تۉرت + له = تۉرتله کبی.

 

    تقسیم سانلرنینگ یسه لیشی قنده ی؟

    نېگیز بیلن «ته دن» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، شو منطق نی یره ته دی:

اۉرنکلر:

بیش + ته دن = بیشته دن؛

اون + ته دن = اونته دن؛

ییگیرمه + ته دن = ییگیرمته دن؛ ییگیرمه سۉزیدن «ه» سېس حرفی توشه دی. 

شونی بیلماغیمیز کېره ک هر سۉزده اگر «ه» سېسی ضعیف لشسه او سۉزدن «ه» حرفی توشه دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

85 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تۉغری خلققه، ناتۉغری انسانلرنینگ بارلیگی، تۉغری انسانلرنی کوچلندیره دی!)

 

قهوه نی قاووره دی ایچمه دن ســـــــاووره دی

بو شهرین بو عادتــــــــــی سېومه دن اییره دی

قوقو بېره تکن یاریم قورومه دی کـــــۉز یاشیم

تور کېته لیم بو یېردن غم دردی نــــی بېره دی

بو شهرین قوتلی ســــــــــی تومن تومن هواسی

سریق یپراققه اوره ب قیامتگه ســــــــــوره دی

یارین تیلی شیرین تات ریحان ایســی اوندن باد

ولی او یار بیلمه یدی بیلمسلــــــیگدن کۉره دی

بیزیم ســـــــــــودامیز باشقه بو شهردن اوزاققه

سېومـــــــــــاق بیزیم ایشیمیز بو شهر اییره دی

قاوورمسین او بیزنـــــــــــی قهوه مثالی یوزنی

یاریم عادت نی بیلـــــگین غم ایچیگه سوره دی

قاووریلدیم مېن یۉلینگگه سودا توشدیم قۉلینگگه

گپیمگه اعتبار بیر بو یېر غم لـــــــــه اوره دی

 

آگاهلنتیریش!

1. سناق؛ سنه ماقدن آلینگن فارسچه سی شمارکردن.

2. چیزگی؛ چیزیلگن خط.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    اۉرنک یاپیلیشی:

بیش + ته دن = بیشته دن ایکّی سی سېندن.

جمله گه قۉللنیش شکلی: «بیشته دن ایکّی سی» سېندن.

 باشقه اۉرنکلر:

اونته دن اۉچی مېندن؛  

ییگیرمته دن بیشی آتمدن کبی.

بیرته ـ بیرته، اۉچته ـ اۉچته یازیلگنده، نېگیز بیلن «ته» قۉشیمچه سی قۉللنله دی.

اۉرنک:  

بیر «نېگیز» «ته» قۉشیمچه!

بو اویگیلمه ده «دن» قۉشیمچه سی ایشله یشگه، بیرته دن، شکلده بۉله دی.

شوندېک «اۉچته» اۉچته دن شکلده عمل بۉلیب دوام اِېته دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

86 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بابر هندوستان نی آلگنده تېوره کیگه قنچه تورک خلقی بار اېدی؟ بیر مرته بو حقیقت نی اۉرگن؛ اۉرگن که بیلگین؛ لیدرلیک و رهبرلیک ذکا بیلن بیلیم بیلن بۉله دی. بوکونگی بېکاره سیاستچی لرنینگ یالغان و ییغی گپلری بیلن بۉلمه یدی؛ چونکه بابر آز تورک خلق بیلن کۉپ باشقه خلقلرنی اداره اِېتدی؛ عدالت بیلن و تۉغری لیک بیلن!)

 

باغچه ده بلبل ییغلـــــــــه یدی گلین قۉلیدن

لیلا لیلا دېب یاش توکیب گلـــــــــین تیلیدن

آقشام بۉلسه قویاش سۉنسه ییغلــه یدی بلبل

قارانغیده کۉز یاش تۉکیب گلــــــین قۉلیدن

باشگه تومن ـ تومن تاغلر غم بیچیلــــگندن

عشققه توشـگن او ییغله یدی عشقین یۉلیدن

نه اېله سین گل سۉندیرسه بلبلگه عشقــنی؟

ییغله ماغدن چاره بار مــــــی گلین تیلیدن؟

کۉنگیل چېکر اضطراب نــی قاره سودادن

عشقین یۉلی یۉلگه توشسه عشقین دلــــیدن

نم لـــی بۉلر کۉز قارارتیب اگر که توشسه

گل یۉلــــــــیگه عشققه توشیب گلین یۉلیدن

ییغله یدی گلین قۉلـــــــــیدن بلبل باغچه ده

نه اېله سین لــــــــــــــیلا دېیب گلین قۉلیدن

 

    تیل بېلگی سی دوامی:  

    ترتیب سان یساوچی «(ی) نچی» قۉشیمچه سی سناق سانگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر: بیر + ی + نچی = بیرینچی.

بو اویگیلمه ده، بیر بیلن «نچی» قۉشیمچه سی نینگ اۉرته سیده «ی» تاووشی قۉشیمچه بۉلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:  

تۉرت + ی + نچی = تۉرتینچی.

اۉن + آلت + ی + نچی = اۉنآلتینچی کبی.

 

    مرکب سانلرنینگ ترکیبی قسملری، باید که علیحده ـ علیحده یازیلسه.

اۉرنکلر:

ایکّی + یوز + و + بیش + افغانی = ایکّی یوز و بیش افغانی شکلده؛

تۉرت مینگ و بیش یوز افغانی کبی.  

جفت سانلرنینگ ترکیبی قسملریگه «چیزگی» قۉیلیب یازیلسین.

اۉرنکلر:

بیش ـ آلتی؛

تۉرت ـ ایکّی؛  

اۉن ـ اۉنبیش کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

87 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (باله لرنینگ اۉیینی بویوکلر اوچون باش آغری سی بۉلسه ـ ده، بو اۉینلرنینگ دوامی که بویوکلر بویوک ایشلرنی بجره دی!)

 

طبیب بۉلـسنگ قۉل تېگمه بوزخمگه

بو یره لــــــــــــــی عشققه بو حرمگه

بیر گۉزل بېردی کۉرگین دردیم نـــی

کۉگسیم ده گی دردلی نامرادیم نــــــی

گر که طبیب سن کېت اونــــــی کېتیر

قاشی قاره گل شبو نــــــــــــــی کېتیر

دنیا نـــــی بېرسه لر یۉق دورکۉزیمه

اوندن باشقه باشقه دنیا ســــــــــۉزیمه

قاشی قاره تیلی بلبل نــــــــــــی کېتیر

بو احوالده او گۉزل گل نـــــــی کېتیر

بو یوکسلــــــــــــگن دردیمه ویرانیمه

بو دردیمدن تولد روانیمـــــــــــــــــــه

علاج بۉلـــــگن کۉزلری بو دردیمگه

مرهم بۉلـــــــگن سۉزلری مرادیمگه

بونین اوچون او گۉزل نـی تاپ کېتیر

مېنین اوچون قۉلــــــلریدن اۉپ کېتیر

او اثنا ده سېن کـــــــــــۉزیگه قره مه

او گۉزلین ســــــــوت یوزیگه قره مه

او کـــــۉزی مېنیم اوچون دنیا ده دور

ســوت یوزی مېنیم اوچون دنیاده دور

بونین اوچون کېت اوگۉزل نـی کېتیر

بو یوره ککه شکر او بال نــــی کېتیر

گر که طبیب سن کېت اونــــــی کېتیر

بو دلیمگه گل شبو نـــــــــــــــی کېتیر

قاشی قاره تیلی بلبل نــــــــــــی کېتیر

بو احوالده او گۉزل گل نـــــــی کېتیر

 

آگاهلنتیریش!

1. یوکسلماق؛ مرتبه آلماق.

2. کېتیر؛ کېلتیر

3. انگله ماق؛ درک قیلماق.

4. قتنه ماق؛ معلوم بیر یاققه منظم روشده باریب کېلیب تورماق.

5. اورغو؛ کوچلیراغ ایتیش.

7 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

تیل بېلگی سی دوامی:

بۉلیشلی و بۉلیشسیز فعللر نیمه دیر؟

    بجریله دیگن ایش حرکت نی، اَنگلته دیگن فعللر، بۉلیشلی فعل دېیله دی. بۉلیشلیک معناسی نی افاده له یدیگن مخصوص واسطه یۉق، بۉلیشسیزلیک کۉرستگیچی قتنشمه گن فعللر بۉلیشلی دیر.

اۉرنکلر:

بار؛

آل؛

کېل؛  

تور؛

ایشله؛

ایشلت کبی.

بجریلمیدیگن ایش حرکت نی اَنگله دیگن فعللر بۉلیشسیز فعل دېییله دی.

اۉزبېک تیلیده بۉلیشسیزلیک قوییده گیچه افاده لنه دی.

1. «مه» قۉشیمچه سی بیلن:  

کېلمه؛ 

بارمه؛

ایتمه؛

تورمه کبی.

(بو قۉشیمچه اساسآ اورغو آلمیدی)

بیردن آرتیق فعلدن توزیلگن مرکب فعللرده «مه» قۉشیمچه سی عادتده آخرگی ترکیبی قسمگه کمکچی فعلگه قۉشیله دی.

اۉرنکلر:

اۉقیب + کۉر + مه = اۉقیب کۉرمه؛  

کۉر کلمه سی کمکچی فعل بۉلگن. چونکه اصل فعل «اۉقی» کلمه سی دیر و «مه» قۉشیمچه سی کمکچی فعلگه یعنی کۉر کلمه گه قۉشیلگن.    

آلیب قالمه؛ 

کۉریب چیقمه؛

اۉقییب کۉرمه؛

آله قالمه. آلیب قاله کۉرمه کبی.

 

    (آگاهلنتیریش: آلیب قاله کۉرمه؛ آل + قال + کۉر، بو گپگه اۉچ فعل بار، بونینگ اوچون مرکب فعللر بۉلر «مه» قۉشیمچه اۉچینچی فعلگه قۉشیلگن زیرا او سۉنگ فعل دیر!)

 

    مرکب فعل نینگ هر ایکّی ترکیبی قسمیگه انکارنی بیلدیرووچی «مه» قۉشیمچه سی قۉشیلسه، فعل بۉلیشلیگه ایلنه دی.

بونده ایش حرکت نینگ بجریلیشی قطعی تاکید لنه دی. اۉرنکلر: قیلمی قالمیدی. ایتمی قۉیمیدی کبی.

 

    (آگاهلنتیریش! قیلمی قالمیدی، قیلمی قالمه یدی گه یقین سېس چیقره دی زیرا «ه» سېسی ضعیف لشگنده یازیلمیدی!)

دوامی شعردن سۉنگره.

 

88 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (شهر خلقي ادبگه استاد بۉلسه ـ ده، کوی خلقینینگ سفره سی همه گه آچیق!)

 

گل اوچون بلــــــــبل کېچدی اوست قتدن کېچدی

خاص باغچمگه باره ی دېدی گل اوچون اوچدی

اونی سېودی بو دل دېدی توشدی یۉلـــــــــــــیگه

یۉلــــگه توشیب عشق جامیدن شربت نی ایچدی

سېنده ســــــېوگین گل باغچمگه کېلیب سېن مېنی

بلبل بۉله ی مېن یۉلـــــــــــــینگه جوانلی اوچدی

بولوتلرله اوچ ســـــــــــــم رویالرگه مېن توشیب

سیره سه بلبل کــــــــــــبی دل ـ دل هوس ایچدی

یۉلینگگه مېن نفس بۉله ی قۉلـــــــینگگه توشیب

سلطانیم سن قلُ لــــینگ بۉله ی بودل گل بیچدی

اوچیرگین سېن هوانــــگ بیلن اوست قتدن مېنی

خاص باغچمگه گلم بۉلــــــگین دل هوس ایچدی

 

    تیل بېلگی سی  دوامی:

    ساده آت، مرکب آت، مشتق آت و مشتق مرکب آت؛ نیمه دیر بولر؟

1 ـ ساده آت: گل، کابل، قلم، کتاب.... بو آتلرنی بۉلیملشتیردیمیز تقدیرده، بیر معنالی بۉلیم نی بیزلرگه کۉرسته دی. یعنی بیر معنالی بۉلیمدن شکل تاپگن، اگر بۉلیملشتیرسک بۉلیملر معناسیز شکلده بۉله دی؛ اۉرنک: گل!

گل نینگ هجالشتیرسک یعنی بۉلیمشتیرسک بۉله دی «گ + ل» گ و ل سېسلرنینگ هیچ بیر معناسی یۉق. اگر بو ایکّی سېس نی بیرلشتیرسک «گل» دېگن بیر آت یره تیله دی، او زمان بیر معنا یره تیله دی. شوندېک کابل!

کابل = کا + بل = کابل؛ کا و بل سېسلرنینگ هیچ بیر معناسی یۉق بونینگ اوچون بو آت ساده آت.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

89 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (انسان خطا قیلماققه میللی، لېکن خطادن درس آلگن کیشلر انسانلیک جامعه نی یسه یاله دیلر!)

 

قۉیبیرمه قۉلریم نـــــــی سېنی سېوگن بو یوزنی

بیر عمر قره تیرگین او جادو قیلـــــــگن کۉزنی

سېن بۉلمــــــسنگ سیره مس گل سیز پنجره دن

قۉیکه بلبل سیره سین عشق اوچون گۉزل ـــــــ

سۉزنی

عشقلرین عین گۉزلی سېنینگ قوقوینگله کېلگن

یالغیز سېندن تاپگن من بو گۉزل عشق دوزنــی

هر دفعه ســـــــــاوورمگین یاش آقیرگن کۉزدن

یالغیز سېنی مېن سېودیم او گۉزل کۉز، یوزنـی

بیر قره پنجرمگه بوش قالــــــــــــگن خاطره او

بلبل اوندن سیره مس کۉرمـــــسه گۉزل کۉزنی

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    2 ـ مشتق آت: مشتق آت بیر معنالی بۉلیم و بیر یا نیچه معناسیز بۉلیمدن یره تیلگن بۉله دی؛ اۉرنک: ایشچی، اۉرگتمند، دانشمند.

ایشچی کلمه نی بۉلیمشتیرسک، بۉله دی «ایش + چی» ایش معنالی بۉلیم لېکن چی سېس معناسیز! بونینگ اوچون بو آت، مشتق آتلردن بیری.

اۉرگتمند = «اۉرگت» معنالی «مند» معناسیز.

دانشمند = «دان» معنالی «ش» معناسیز و «مند» معناسیز.

3 ـ مرکب آت: بو آت ایکّی یا کۉپراغ معنالی بۉلیمدن یره تیلگن بۉله دی و هیچ بیر معناسیز بۉلیم ایچیده بولمه یدی؛ اۉرنک: بېلگی سیار، اوچآق، شفاخانه...

بېلگی سیار = بېلگی + سیار = بېلگی سیار؛ «بېلگی» معنالی «سیار» معنالی.

اوچآق = اوچ + آق = آوچاق؛ «اوچ» معنالی «آق» معنالی.

دقت قیلماغیمیز کېره ک «اگر بیر آت نینگ ایکّینچی بۉلیمی معنالی بۉلسه بیرینچی بۉلمی محقق معنالی بۉله دی» اۉرنک: چار باغ. چارباققه باغ معنالی «چار» هم معنالی بۉلیش کېره ک. «چرباغ» یازالمه ی میز. «چر معناسیز»

آگاهلنتیریش: هر آتگه اگر ایکّی یا کۉپراغ معنالی بۉلیم بۉلسه، اگر معنالر بیر ـ بیریسیگه اویملی بۉلسه مرکب آت بۉله دی؛ اگر که معنا باقیمدن اویملی بۉلمسه، ساده آت بۉله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

90 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (عدالتینگنی اۉزینگ یره ت؛ اگر بو حق نی باشقه لرگه تاپشیرگن بۉلسنگ، قلُ لیککه محکوم سن!)

 

خاطره قـــــــــالدی قمری گل

عشقیمگه قۉن مېنگه کـــــــېل

ســـــــــــۉلدی قلبیمین فطرتی

بو حالیم نـــــــــی کۉزگه ایل

سن بۉلمه سنگ اۉلــــــیم دیر

بیر نظر لطفاً بو نــــــــی بیل

قوقو یره ت جان ایچینــــگدن

قلب اۉلمه سین بۉلمه ی کول

بېرمه یدی قلب کــــون مېنگه

چونکه ســــــیره گن مثل بلبل

نظر تشلــــــــــــــه قمری گلم

بلبل بۉلگن بو قلب نـــــی بیل

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    4 ـ  مشتق مرکب آت: بو آت ایکّی یا کۉپراغ معنالی بۉلیم و بیر یا کۉپراغ معناسیز بۉلیمدن شکل تاپکن؛ اۉرنک: گلباغچه!

گل + باغ + چه = گلباغچه؛ گل معنالی، باغ معنالی لېکن چه معناسیز.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

91 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (عدالتینگنی یره تماق اوچون، اۉزینگنی دنیاگه یۉل بېره یدیکن کیشیلردن کۉر، چونکه دنیاگه یۉل بېرگن کیشیلر، فقط سېنی دېک انسان اولادی بۉلگن!)

 

کۉزلرکه عشققه ایلـــــسه، لبلرینگ بال بېره دی

هر کېچه اگرکېلسنگ، عشقدن احـــوال بېره دی

غنچه لب کولــــــــیشلرینگ، بیر حیاتگه بدل او

سېنی سېوماق نــې گۉزل،گللی بیرحال بېره دی

سنسیز یامان حالـــــیم بار، گونشسیز تومنیم یار

بیر کېلسنگ بوحالیمگه، گۉزل بیر فال بېره دی

بیکلمه سۉنگ بهارنی، اچّیق اېسگن روزگارنی

ایسکه سن ایلک بهارنی، عشق گللی تال ــــــــ

بېره دی

هر کېچه بو حالــگه کېل، ساچ نی تۉکیب اېگیل

عشقلی سینه مگه تۉکسنگ، عشققه او بال ـــــــ

بېره دی

 

    تیل بېلگی سی  دوامی:

    «که» باغلاوچیسی نینگ املاسی قنده ی؟

«که» باغلاوچیسی، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزدن ایری یا بیرلیککه یازیله دی.

اۉرنکلر:

تا + که = تاکه؛

نېگه + که = نېگه که.

بو اویگیلمه ده «که» باغلاوچیسی سۉزدن علیحده یازیلگن؛ لېکن باشقه اۉرنکلر گه قۉشیلیب یازیلگن شونینگ کبی:

چونکه؛

بلکه.

اۉرنکلر ده «که» قۉشیمچه سی بیرلیککه یازیلگن.

«که» باغلاوچی قۉشیمچه سی، جمله نینگ ایچیده منطق گپیریش ده باغلاوچی اۉیین نی اۉینه یدی مثال: مېنگه بار که بېردیم! بو گپگه «که» باغلاوچی قۉشیمچه بۉلمسه، گپ نینگ منطقي گه ناتۉغری لی کېله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

92 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (سېن هیچ بیر خلق نی یامان دېمه. سېن هیچ بیر خلق نینگ لیدرینی سۉکمه. سېن هیچ بیر خلق و اونینگ لیدریگه اۉز خطالرینگنی یوکلمه، چونکه بو اخلاق سېنی و خلقینگنی اوره دی، اولرنی اورمه یدی!)

 

قدح گه توشسه لب شرابــــی ایچگن کبی من

کۉک یوزیده قوش مثالــــــی اوچگن کبی من

اېشیتکین پرپر نی اورگن یوره ک سوداســی

گۉزل سېسگه گل بهار نــــی بیچگن کبی من

هر پیت یوزینگــــــــگه قره سم بهارگه دۉنر

قیش بۉلگن قیش موسیمیم نی بیچگن کبی من

اییر مسین امیدسیزلـــــــــــی عشقینگدن مېنی

بهار علاجی نـــــــــی سېندن ایچگن کبی من

عشقینگدن بیر گپیرســم من بۉیینگگه قره ب

جنت ایچیدن جنتگه اوچــــــــــــــگن کبی من

 

    تیل بېلگی سی دوامی:  

    «ده» باغلاوچیسی نینگ املاسی قنده ی؟

«ده» باغلاوچیسی، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه چیزیقچه (ــ) ارقه لی، باغلنیش شکلده یازیلیشی کېره ک.

اۉرنکلر:

بهار کیچراق کېلگن بۉلسه ـ ده، ایکین وقتیده بجریلدی.

ایسّیق کېلسه ـ ده، کوکلم هواسی بار.

«ده» باغلاوچیسی نینگ افاده اِېتکن معناسی فارسچه نینگ «هم» دېگن سۉزی نینگ قرشیلیگی دیر؛ اۉرنک: ایسّیق کېلسه «هم» کوکلم هواسی بار. لېکن بو گپ نینگ ایچیده گی «هم» کلمه سی فارسچه دیر اۉزبېکچه سی «ده» باغلاوچیسی دیر. بوگپنینگ تۉغری گپیریلیشی «ایسّیق  کېلسه ـ ده، کوکلم هواسی بار» شکلنده دیر.

اگر چیزیقچه قویمه سک، اۉرین کېلیشگی قۉشیمچه سی  (ده) بیلن خطا قیلیش ممکن چونکه ایکّیسی «د + ه» سېسلری بیلن سېس بېره دی.

اۉرین پیت کېلیشگی قۉشیمچه سی خودّی «ده» باغلاوچیسی کبی «د + ه» دن عبارت.

اۉرنک:

کابلده من؛

ساعت بیشده ایش باشلیدی کبی.

بو باقیمدن ایکّی سی نی اییرماق اوچون «ده» باغلاوچی نی قۉللنگنده، چیزیقچه قۉییش شرط.

«ده» باغلاوچیسی نیمه دیر؟

شو فارسچه جمله:

میوه خوشک را از مزارشریف خریدم و از کابل «هم» خریدم.

«هم» بو جمله گه «همچنان» معنا بېره دی یعنی مزارشریف دن باشقه ـ کابل شهریدن آلگنینی ـ ده کۉرسته دی.

اېندی بو جمله نی اۉزبېکچه قیلیب یازه میز:

قوروق مېوه نی مزارشریفدن ساتین آلدیم، کابلدن ـ ده  ساتین آلدیم. بو جمله گه «ده» سۉزی خودّی فارسچه نینگ «هم» سۉزی دېک معنا بېره دی.      

دوامی شعردن سۉنگره.

 

93 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (بیر خلقنینگ آغزینی یالغانلر بیلن تولدیرگن سیاسیلر، او خلق نینگ مصیبتی دیر اولر!)

 

کۉپه یدی بو دردلریم هو یار درد نـی بیلمه دی

بو یانیق بو بغریم نی او یار کۉزگـــه ایلمه دی

کۉز یاش تۉکدیم حســرتدن فرقتگه بېریلدیم من

بو ویران بو حالیم نـــــی بیرمرته او سیلمه دی

سېوگـــی دېگن بیر دیېر کېلمه دی یار اوستیدن 

او گۉزل کۉزلر بیلن بیر مرته او کـــــېلمه دی

اییریلدیم مېن اویاردن حسرت دردیمگه توشیب

خبرســــــیز بۉلدی کونلر او یار رحم قیلمه دی

 

    آگاهلنتیریش!

1.قلُ؛ غلام (یازیلیشی: ق + ل = قل لېکن ق نینگ اوستیگه کیچیک واو بۉلیشی شرط. ُ) 

2. چېگره؛ حدود.

3. حد؛ سرحد.

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «گچه» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

آتلرگه قۉشیلیب زمان یا مکان نینگ حدینی و چیگره سی نی بیلدیره دی. بو قۉشیمچه، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

بهارگچه کېله من؛

قیشگچه باره من؛

اویگچه کېته من؛

هنوزگچه بو یېرده من کبی.

 

     «دېک» (« ده ی»)  قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه لر اۉخشتیش اوچون خدمت قیله دی. دېک و ده ی  قۉشیمچه لر،  اۉزلریدن آلدین کېلگن سۉزلرگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

اکه لریمدېک. (اکه لریمگه اۉخشگن معنا بېره دی.)   

دېک قۉشیمچه سی اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه که او سۉز «اکه لریم» قۉشیلیب یازیلگن.

قاردېک؛ قارمانند؛

سنده ی؛ سېنگه اۉخشه گن؛

بونده ی؛ بونگه اۉخشه گن؛

شونده ی؛ شونگه اۉخشه گن معنا بېره دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

94 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (محبت نینگ معجزه سی، شاه نی قلُ قیله دی!)

 

ایزدیرمه اۉزینگنی ظــــــــــــــالم بو دنیا

ایپینگنی اوزت سنگ جانینگـــــــــگه بلا

هر جاندن یاشلر ایزلـــــــــــــــــی ایچدن

دنیانینگ دردیدن جانلر بـــــــــــــــی دوا

بعضی لر دردلـی کېتگن، بعضی صفالی

بعضی لر حلوا یېگن بعضی بــــــی حلوا

روا بۉلــــــگن رواسیزلی یاغمگن هواده

بۉلگن ظــــــــــــــــــالم دنیاده یشم استیلا

آز تاپکن انسان اۉیلــــــــــــه گن عقل نی

سېولـــــــــــــــگن سفسطه لر عقلگه آشنا

دواسیز یۉللرگه توشـــــــــــــــکن یشم لر

چونکه دنیا قاعده ســـــــــی اۉزیدن اجرا

نامشروع دېب حق نـــــی کیرمه هوسگه

بۉلمه یدی ایستگلرینگ بو ظــــــــالم دنیا

 

    آگاهلنتیریش!

    1. تامچی؛ تامیب تورگن. (قطره)

    2. یېل گیر؛ ملایم شمال نینگ حرکتی    (وزیدن باد)

    3. اېلچی؛ گپ آلیب باره یدیگن.

    4. چه یېر؛ یشیلیک خوشروی توپراق.

    5. اۉزه ک؛ مهم اساسی قیسمی.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«چی» قۉشیمچه سی؟

    شخص، آتینی یسه یدیگن «چی» قۉشیمچه سی، اۉزه ک یا نېگیزگه قۉشیلیب یازیله دی.

بو نیمه دېگنیم؟  

فرض قیلینگ «آتیلانینگ اۉیینچی لیک مسلکی بار؛ اۉیینچی لیک اونینگ ایکّینچی آتی بۉلگن، اۉیینچی آتیلا شکلده» ایتیله دی.

اۉیینچی کلمه سی نی تۉغری یازماق اوچون قاعده شو: «چی قۉشیمچه سی سۉزنینگ نېگیزگه، قۉشیلیب یازیله دی»

اۉرنکلر:

اۉیینچی؛ اۉیین + چی = اۉیینچی؛

یالغانچی؛ یالغان + چی = یالغانچی؛

قۉشیقچی؛

دنبوره چی؛

دوتارچی کبی.

بعضاً «چی» قۉشیمچه سی سۉراق نی بیلدیره دی.

سۉراغلی جمله گه کېلگنده «چی» قۉشیمچه بیلن سۉزنینگ آره سیده چیزیقچه قۉییش کېره ک.

اۉرنکلر:

کېیین ـ چی؟

سېن ـ چی؟ کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

95 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (برماقلرینگ عقلینگ بیلن آچیق بۉلسه، بایلیک نصیب بۉله دی!)

 

یۉلینگه مېن کېته کېته اوســـــــــــــــاندیم

تیکن باتدی ایاغیمگه گل ســــــــــــــاندیم

عشققه توشیب قیز بو سېنی اۉزلـــــه دیم

اۉزلب کۉریب وفاســـــــــــیزگه ایشاندیم

دلــــــــیم یره بیلدیم سېندن دوست چیقمس

دوستینگ مېن دېب یالــغان ایتینگ قاندیم

اېســــــــــــگن آغری ایزدن اییردی مېنی

ایزسیز یۉلـــــــــنی سېندن بیر ایز اینادیم

بو دردیم له قیز یۉلــــــــینگه توشکن من

تیکن اېکن بو یۉلــــــــــینگنی گل ساندیم

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    « لیک» («لیق»)  قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

    بو قۉشیمچه، صفتگه، روشگه، سانگه، آتگه، بعضی آلماشلرگه (ضمیرلرگه)  قۉشیلیب، معنا آتلرینی یسه یدی  یا دېسم آتلرگه معنا بېره دی.  

بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلگنده ـ ده اۉزیدن کېیین کېله دیگن سان اېگه لیک، همده کېلیشیک قۉشیمچه لریگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

یاش + لیک = یاشلیک؛ (صفت) 

انیق + لیک = انیقلیک؛ (روش) 

تیز + لیگ + ی + نی = نیزلیگینی؛ (سان + اېگه لیک + کېلیشیک)   

شونده ی:  

ایزمه لیگی؛

آته لیگنی؛ (آت + کېلیشیک) 

خفه لیگنی؛

ییگیتلیگیمنی کبی. (صفت + اېگه لیک + کېلیشیک)

دوامی شعردن سۉنگره.

 

96 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تاتلی اخلاق اۉلیم نی ـ ده، تاتلی قیله دی!)

 

روحیمگه بیر دردیم بار درمانســــــــــیز بو

بدنیم ییغلــــــــــــــــه یدی اوندن همانسیز بو

سزله گن درد یره سی کۉریلمه یدی کۉزبیلن

خنجرسیز اوریلــــــــــــــگن من نشانسیز بو

اختریلمس علاج چاره سیزلـــــــــــی دردگه

روحیمگه یره ایزی زمانســـــــــــــــــــیز بو

صفالـــــنگن سینه مگه صفاسیز خنجر ایزی

بدنیم ییغلـــــــــــــــــه یدی اوندن همانسز بو

دردیم دوزسیز علاج سیز ییغلــه گن کۉزیم

یره لـــــــــــــــــــــــــی بو روحیم قانسیز بو

ایله نگن وفاسیزلــــــــــــــی دواسیز حیاتگه

روحیمگه بیر دردیم بار درمانســـــــــــیز بو

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«لی» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

    بو قۉشیمچه آتلردن صفت یسه یدی. بو قۉشیمچه اۉزه ک یا نېگیزیگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

کوچ + لی = کوچلی؛   (کوچلی آدم)

باله + لی = باله لی؛

سوت + لی = سوتلی؛

مضمون + لی = مضمونلی؛

شکوه + لی = شکوهلی کبی.

 

    «مه» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه فعلدن، صفت، آت یسه یدی؛ اساساً سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی

اۉرنکلر:

توگمه؛ «توگ» کلمه سی بیر فعل، چونکه بیر عمل نی کۉرسته دی (اِیپنی توگ!) «مه» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، بیر آت بۉله دی.

اېزمه؛ «اېز» فعل + مه = ایزمه بیر صفت.

آسمه؛

توغمه؛

بوره مه؛

ساچمه؛

بیرلشمه؛

قتلمه کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

97 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (موسی نینگ عصاسی حقیقت نینگ سمبولی اېدی که اۉینچی لرنینگ اۉینی بوزیلدی!)

 

نازله نیب باققه کیردی گل باغی ســـلام دېدی

قره دی گل نازیککه نازیگدن حســـــــــد یېدی

او اثنا باققه کـــــــیردیم نازنین ناز نی کۉردیم  

نازنین نـــــی که کۉردیم نازنین دل نی سۉیدی

هوشیم اوچدی او یېرده عقلـیم اوچدی او یېرده  

هوش کــه باشیمدن اوچدی عقل هوشسیز دېب

قۉیدی 

اوریلدیم نازنینگگه لال بۉلــــــــیب گل ایزیگه

ایزیگه که اوریلدیم او ایز دلیم نــــــــی سۉیدی

بلبل ایلندی اونگه اصـــــــــــل گل دېب بۉییگه

دلدن ترانه اۉقیب تېنگریچه سېن دېب کــویدی

او اثنا کـــــــــــېلدی شمال اېسدی اوندن احوال

نشه بېردی او بال نشه نـــــــــی باشگه  قۉیدی

اونـــــــــی بختیمگه کۉردیم خیاللریم له توردیم        

خیالرنینگ ایچیده مېنی او مېنگه ســــــــــۉیدی

توردیم زیبالــــــــــــــــــیگیگه تبسیم لی بۉییگه   

مین که تبســــــــــــــیم قیلدیم تبسیم بیلن  اۉیدی

تبـــــــــسیم بیلن اۉیدی کلولگی نی مېنگه یایدی

بیر رویا بۉلدی او حـــــــال رویالر بیلن قۉیدی 

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «قین» («غین»)  قۉشیمچه سی نیمه دیر؟   

بو قۉشیمچه فعلدن آت یسه ماق اوچون اۉزیدن آلدین کېلگن فعلگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنک:

قاچقین؛

قاچ «فعل»، «قین» قۉشیمچه سی بو فعلگه قۉشیلگنده، قاچقین شکلده بۉلیب، آت یسه یدی.  (چایتگن؛ قاچیب یاتگن!)

باشقه اۉرنکلر:

تاشقین؛

باسقین کبی.

«غین» قۉشیمچه سی ـ ده عین منطققه حرکت اِېتیب، فعلدن آت یسه یدی چونکه قین و غین بیر نرسه ـ فقط «ق» سېس حرفی قاعده لرگه مساعد «غ» سېس حرفیگه المه شیله دی.

اۉرنکلر:

قیرغین؛ خونریز؛

قیر + غین = قیرغین؛

قووغین؛

یانغین کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

98 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (آچ کوچیککه، انسان بۉلگن انسان یېمک بېره دی!)

 

گۉزلیگینگ کار اِېتمس بو عشق مېنگه بۉلـــمسه

اۉینگه یېر تاپیلمـــــــــــــــــــــس بو سینه اییلمسه

آرزوینگ دردلـــی کېلسه عشق اوچون یره قیلسه

طبیب سیز درمـــــــــان کېلر منسیز باشقه بیلمسه

اسمینگ نیرده یایلیر داستانسیز عمر بۉلــــــــسه؟

مشک عشـقی سېندن اینر عمریم عشقسیز بۉلمسه

کیم یازه دی اۉقی دی عشقسیز بۉلگن حیات نی؟

کیم چوزه دی توگون نــــی عشقدن صدا کېلمسه؟

گۉزل کۉزینگ کاراِېتمس بوعشـق مېنگه بۉلمسه

اۉینینگگه یېر تاپیلـــــــــــمس دلدن عشق یایلمسه

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «کی» («قی»)  قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه، فعلدن آت یا صفت یسه ماق اوچون اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

تیپکی؛

تیپ بیر عمل یعنی فعل «کی» قۉشیلگنده، آت یسه له دی.

تورتکی؛  

تورت «فعل» چونکه بو سۉز تورتماقدن آلینگن «حرکت بېرماق» معنا بېره دی «کی» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده، تورتکی شکلنی آله دی و معنالی آت یسه له دی.

«قی» قۉشیمچه سی ـ ده عین منطق بیلن حرکت اِېتیب، فعلدن آت یا صفت یسه یدی.

اۉرنکلر:

اویناقی؛

سیراقی؛

سیراقی «صفت» چونکه سیراقی، قوش دېک سیره ماق؛ آواز خوان معنا بېره دی. مثال: «اونینگ صفتی سیراقی کبی.»

  

    «ین» («ون») قۉشیمچه سی نیمه دیر؟ بو قۉشیمچه فعلدن آت یسه یدی. بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن فعلگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

ییغین؛

یاغین کبی.

یاغ + ین = یاغین؛ «یاغ» یاغماقدن آلینگن بیر عمل «ین» قۉشیمچه سی بیلن بیرلشیب، یاغین آت نی شکل بېرگن «یاغیب تورگن» معنا بېره دی.

«ون» قۉشیمچه سی ـ ده خودّی شوندېک اۉزیدن آلدین کېلگن فعلگه قۉشیلیب آت یسه یدی.

اۉرنکلر:

توگون؛

توگ + ون = توگون؛

توگ ـ توگماقدن آلینگن (گره زدن) ون قۉشیمچه بیلن قۉشیلگنده، توگون شکلده بۉلیب، آت یسه له دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

99 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (عدالت نینگ کسللیگی هیچ بیر کسللیککه اۉخشه مه یدی!)

 

خوشبختلیگیمنی آلیب کۉزلریمـگه نم قۉیدی

هوس نی باشدن آلیب او باشیمگه غم قۉیدی

اوندن ســـــــره ردی گلم خزان بۉلیب یۉلیم

ناامیدلــــــــیککه دلیم بو امید دېب کم قۉیدی

گلــــــــیم سلطانیم بۉلسه قلُ قلبیگه اۉلتیرسه

اېگیلسم سلطانیمگه او سلطانم غـــــم قۉیدی

کېلتیرمه دی دوانی قلُ قلـــــــــــبیگه هوانی  

قیش یره تدی هوانـــــی او قیشیدن نم قۉیدی

 

تیل بېلگی سی دوامی:  

«یندی» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه فعلدن آت یسه یدی؛ آت یسه ماق اوچون اۉزیدن آلدینگ کېلگن فعلگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

قیریندی؛

قیر+ یندی = قیریندی؛ قیر «قیرماق» دن آلینگن «یندی» قۉشیمچه سی بیلن قیریندی شکلده بۉلیب آت نی یسه گن. قیریندی «رنده لب نازیک بۉلگن» معنا بېره دی.

سوپوریندی؛

ییغیندی؛

چوکیندی کبی.

آگاهلنتیریش: قۉشیمچه لر تورک تیلرگه تېنگیریدن بیر لطف دیر!

دوامی شعردن سۉنگره.

 

100 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تیل عقلدن گپلشسه مُلک آباد بۉله دی!)

 

بوساچلرنی کۉرمه یدی بوساچلر بیاض بۉلگن

قوم شکلده قار یاققن کۉزلری قومدن تۉلــــگن

محبتلی یوره گدن اېگـــــــــــــیلدیم او ظلومگه

شیطان چیقدی قرشیمگه اوندن یمانلی کېلـــگن

داغلریم یامان بۉلیب دردلریم تۉلیب تاشـــــکن

آغگن یاردن بو داغلر یره لر داغ نی ایلـــــگن

یخشیلیککه سوسه دیم کېلمه دی او  خوشلیککه

ایشانمه دی دوستلیکــکه یوره گیم قاندن تۉلگن

حیاتیم تومن بۉلیب دردلریم تۉلیب تاشــــــــکن

او ظالمین قۉلیدن قاره ساچ بیاض بۉلـــــــــگن

 

    تیل بېلگی سی دوامی:  

    «گیچ» («غیچ»، «کیچ»، «قیچ») قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه فعلدن آت یسه یدی. بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن فعلگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنک:

اولچه گیچ؛

اولچه + گیچ = اولچه گیچ؛ اولچه کلمه سی «فعل» چونکه بیر جسم نی تارتیب، حجمی نی بیلّی قیلماق معنا بېره دی «اولچه» دېگنده بیر فعل بۉله دی «گیچ» قۉشیمچه سی بیلن فعل، بیر آتگه ایلنه دی.

شوندېک «غیچ»، «کیچ» و «قیچ» سېس قۉشیمچه لری ـ ده فعلگه قۉشیلگنده، فعلدن آت یسه یدیلر زیرا گیچ بیلن عینی منطق معناگه صاحب.

اۉرنکلر:

اولچه گیچ؛

سورغیچ؛

قیرغیچ؛

ایلپیغیچ کبی.

«غیچ»، «کیچ» و «قیچ» بو سېسلرنی تیل اۉز حریتی بیلن یره تگن اگر تیل نینگ حکمی بیلن حرکت اِېتسک گپیریشیمیز و یازوومیز گۉزل بۉله دی او زمان باشقه خلقلرگه ـ ده شیرین بۉله دی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

101 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (مُلکدن معنویت اۉلسه، شیطانلیک تیریله دی!)

 

منه چیغاتیم اویدن کۉرگین سېن چـــشم سیاه

سینه دردلردن تۉلگن اوپکه مـــگه مینگ آه

کېتاتیم ساووق یۉلدن غربت یۉلــیگه توشیب

کۉرمه دینگ مېندن اۉزنی بو دردلــــی گناه

قاره رتیردینگ بختیمنی سیه بۉلدی بو بخت

دوست دېدیم مېن اۉزینگنی کۉرگین حالیم آه

ایله نه دی بیر کون تخت جفالی بۉلسه سخت

بوکیله دی قاره بخت بۉلیب او چــــــشم سیاه

نم قالـــه دی یاش آقسه بېرسه دردن بیر عزا

کۉرمسه او یره نی وفاسیز بۉلــــــــــسه گناه

 

آگاهلنتیریش!

  1. تومن؛ اتمسفرنینگ غباری.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«چ» («ینچ») قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن فعلگه قۉشیلیب، معنا آتینی یسه یدی.

اۉرنک:

اوکینچ؛ (غم، تاسف؛ دریغ)

اوکین + چ = اوکینچ؛ اوکین افسوس معنا بېره دی «چ» قۉشیمچه سی قۉشیلگنده افسوس لنش شکلده معنا گه ایله نه دی.

باشقه اۉرنک:

قووانچ؛

قووان + چ = قووانچ؛ قووان «قوونماق» دن آلینگن فعل، «چ» قۉشیمچه سی بیلن اونگه معنالی آت یسه له دی.

«ینچ» قۉشیمچه سی خودّی «چ» قۉشیمچه سی دېک حرکت اِېته دی و معنا آتینی یسه یدی.

اۉرنک:

قورقینچ؛

قورق + ینچ = قورقینچ؛ قورق «قورقماق» دن آلینگن فعل، «ینچ» قۉشیمچه سی بیلن یسلگنده «قورقینچ» شکلنی آلیب معنالی آت یسه له دی.

باشقه اۉرنک:

سېوینچ.

 

آگاهلنتیریش!

هجا/ بۉلیملشتیرماق؛ هر بیر کلمه نی هجاکشلیک قیلسک، او کلمه نینگ ایچ دنیاسی بیلّی بۉله دی.

هر بیر کلمه نینگ نېگیزی، تیل نینگ بنیادیدن یره تیلگن؛ یازوگه تۉکماق اوچون، نېگیزدن خبریمیز بۉلماغی کېره ک.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

102 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉقیگن بیلن عالم بۉلمه یدی، اگر بېلگی آله ی دیگن کوچی بۉلمسه!)

 

اییرلیک حســــــــــــرتی جانیمگه یېتدی

خبرســـــز بۉلدیم اوندن کۉزیاشیم بیتدی

خبر قیل درد بېرگن نی بو دردیم اوچون

مرهم سـیز قالدیم اوندن یخشی لی ییتدی

بلبل مثاللی بۉلیب ســــــــــیره دیم اونگه

کېلـــــمه دی اوندن خبر بو جانگه یېتدی

یانیغ بۉلدی یوره گـــــــیم آتشگه توشیب

آتشگه توشکن دلــــــــــیم اۉزیدن اۉتدی

خبر قیل باد صبا دل بېرگـــــــــــــنیم نی

قالمه دی صبر و طاقت اوصــــله کېتدی

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«یم» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه فعل دن آت یسه یدی. بو قۉشیمچه اساسگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنک:

تیریم؛

تیر+ یم = تیریم؛ تیر «تیرماق» دن آلینگن فعل نی بیان اِېته دی «یم» قۉشیمچه سی بیلن قۉشیلگنده آت صفتی نی اۉزیگه آلیب، «تیریم» شکلنده بۉله دی.

باشقه اۉرنکلر:

ییغیم؛

اوریم کبی.

آگاهلنتیریش!

«یم» سېسی هم «اېگه لیککه بار» کتابیم، قلمیم کبی و هم قۉشیمچه بۉلیب آت یسه یدی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

103 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (یالغان انسانینگ دشمنی، اگر بیر مرته یالغانچی دېب تنیلگن بۉلسه، تۉغری گپلری ـ ده، ناتۉغری لیککه بیلیله دی!)

 

قرشی تاغنی تیشمه لـی عشق اوچون یورمه لی

ایچیمدن قان یغلــی من شیرین یارنی کۉرمه لی

وای وای دېمه گه کـــــــــیلدیم یارنی کۉرمه گه

فراغیدن جگرســــــــــــــــــــۉز یانیب بارمه لی

شو تاغنینگ آرقه ســـــــــــــــیده یاریم بار بهار

بیر تیله ی بار باره ی دېب اونی ســــــۉرمه لی

من ایته من کمان قاش هوســــــــــــــــلرگه باش

دل نی مېندن آلگن باش اونــــــــــــی کۉرمه لی

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«ق» («یق») قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن فعلگه قۉشیلیب یازیله دی و صفت یسه یدی.

اۉرنک:

یومشاق؛

یومشا + ق = یومشاق؛ یومشا «یومشه ماق» دن آلینگن «ق» قۉشیمچه سی بیلن صفت یسه لگن.

«یومشاق آدم» کبی.

شو جمله دن شو منطق نی کۉرینگ: «قۉلینگیزده گی ایپک یومشاق ایپک.»

«یق» قۉشیمچه سی ـ ده خودّی «ق» سېس قۉشیمچه سی دېک حرکت اِېتیب، صفت یسه ی دی.

اۉرنک:

قیسیق؛

قیس + یق = قیسیق؛ قیس «قیسماق» دن آلینگن «یق» قۉشیمچه سی بیلن «قیسیق» صفت نی شکل بېرگن.

باشقه اۉرنکلر:

ییغیق؛

یازیق؛

ییرتیق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

104 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (جاهل اۉزیگه عاشق عالِم ایشگه!)

 

شام بۉلدی او کــېلمه دی یوره ک ییغله یدی

قان بۉلدی بو یوره گـــــــیم غم نی اېله یدی

بغریمگه قان نـــــــــی اوردی هجر تیغی له

نالاوان بۉلدی یوره ک غم نــــــی سیله یدی

هر کونیده زار بۉلدیم بیر کلــــــــــسه ایسی

نه اېلــــــــــــه ی او بۉلمسه حسگه بېله یدی

اۉتدی قیش کـــېلدی بهار عشق دېگن موسم

نازه نین ایزلریدن اونــــــــــــــــی سیله یدی

یامان بۉلــــــــگن سینمده تیتره گن یوره ک

اۉز حری بیلن عاشق هوس اېلـــــــــــه یدی

عرضم اونگه توشــکن دور اونگه قونغراق

کېلسه بو غریب لیکــــــــــکه اونی تیله یدی

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«له» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه آتدن، صفتدن و تقلید سۉزلردن فعل یسه یدی. بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب، اۉزیدن کېیین کېله دیگن مصدرلیک بیلگیسی بۉلگن «ماق» قۉشیمچه سیدن، علیحده اما فاصله سیز یازیلیب فعل یسه یدی.

اۉرنکلر:

ایشله ماق؛ ایش + له + ماق = ایشله ماق؛

تیشله ماق؛

تازه له ماق؛

یخشیله ماق؛

اوروغله ماق؛

قیچیله ماق کبی.

فعل یساوچی «له» قۉشیمچه سی بیلن یسلگن فعللرگه، انکار بیلدیروچی «مه» مجهول نسبتینی یساوچی «ن» سېس حرفی همده آرتیرمه نسبتینی یساوچی «ت» قۉشیمچه لری قۉشیلگنده «له» قۉشیمچه سی نینگ «ه» سېس حرفی حذف بۉله دی «مه»، «ن» و «ت» قۉشیمچه لری تۉغریدن ـ تۉغری «ل» حرفیگه قۉشیلیب یازیله دی و مذکور حرف فتحه بیلن تلفظ قیلینه دی.

اۉرنکلر:

تیشلمه؛ تیش+ له + مه = تیشلمه شکلده بۉلگن «ه» حرفی حذف بۉلگن. چونکه «له» قۉشیمچه دن «ه» حرف سېسی «مه» قۉشیلگنده ضعیف لشگن و او ضعیف لشگن سېس نی «ل» حرفینینگ ایچیده گی سېس بېره یدیگن سېسلی آواز یره تگن؛ اونینگ اوچون «ه» حرفی زیاده بۉلگن و یازیلمگن!

یخشیلنمه؛ یخشی + له + ن + مه = «ه» سېس حرفی «له» قۉشیمچه دن حذف بۉلیب، «یخشی + ل + ن + مه = یخشیلنمه» شکلنده بۉله دی. 

ایش + له + مه + سین = ایشلمه سین. «له» دن «ه» حرفی حذف بۉلگن.

 

    آگاهلنتیریش:

    ایشلمه سین می، تۉغری؟ یا ایشلمسین یازسک می تۉغری؟ اگر دقت قیلسک «مه» قۉشیمچه دن سۉنگره «سین» قۉشیمچه سی کېلگنده، بو ایکّی سی نینگ آره سیده «ه» حرف سېسی کوچلی بیچیمده تیلگه کېله دی. بونینگ اوچون مونده ی حرکتلرده «ه» حرفی یازیله دی «ایشلمه سین» شکلده بۉله دی. 

تازه + ل + مه + دینگ + می؟ = تازه لمه دینگ می؟

تازه لنماق؛ تازه + له + ماق = تازه لنماق؛

پاکیزه لنماق؛

ایشلتمه؛

یخشیلتدینگ می؟

تازه لتیب؛

کۉرستیب کبی. 

«ه» سېس حرفی ضعیف قالن تاووشلرگه یازوودن چیقه دی. زیرا اۉزیدن اول کېلگن حرفدن او سېس یره تیله دی. چونکه تیلگه سېس جوده اهمیتلی دیر. بو باقیمدن تۉغری یازوو اوشه یازوو آنه تیلنینگ حکمیگه باغلی بۉلسه؛ کیشلرگه اېمس! 

دوامی شعردن سۉنگره.

 

105 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (گپینگنینگ قیمتی نی بیل!)

 

وه وه بیر گۉزل کېلــگن یامان یسه نیب

تیلرگه داستان بۉلــگن او جان یسه نیب

ایس بېره تگن گل کبی بیر بیر ســـاچی

ساچدن قوقو نی یایگن او شان یسه نیب

طاووس مثالی اۉزی نورساچگن یوزی

بهشتدن کېلـــــــگن پری جانان یسه نیب

فتان کۉزلری ســــــان که قویاشدن نور

آیدین لی قیلگن دل نـی ریحان یسه نیب

قلُ بۉلیب مېن یۉلـــــــــیگه اورسم ساز

رازی اوستیدن پیدا او شـــــان یسه نیب

قاش کمانگه کیپیریگــــی تېگسه کۉزدن

بیراۉق تېگه دی جانگه جـانان یسه نیب

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«لن» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه، اۉزیدن آلدن کېلگن سۉزگه قۉشیلیب، آت، صفت و روشلردن فعل یسه یدی.  

اۉرنک:

جانلنماق؛ جان + لن + ماق = جانلنماق؛ جان کلمه سی بیر سۉز، بو سۉز «لن» قۉشیمچه دن آلدین کېلگن.

بو سۉز بیلن «لن» قۉشیمچه سی قۉشیلیب «ماق» بیلن بیرلیککه جانلنماق فعل نی یسه گن.

باشقه اۉرنک:

آقلنماق؛

فایده لنماق؛

قناعتلنماق؛

تولقینلنماق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

106 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (ییللر گپیردیم آز اېشیتدیم اېپ خطا گه توشدیم سۉنگره جیم اولتیردیم کۉپ اېیشیتدیم آز خطا قیلدیم!)

 

قېیین بۉلدی قېیینلــــــــــیکلر توزه الدی

اویقــــــی کېتدی کۉزیاشلریم اوزه الدی

بو زمـــــــــــــانلر قۉللریم یاردن اوزاق

اۉزله دیم قاره کۉزنی صبردلدن ـــــــــ

آزه الدی

تۉلسین دلــــــــــیم غم یاریدن ییغله سین

بو حالـــــم دور بو دل غمگه اوزه الدی

ســــــــره ردی دل رنگیم اوندن خزانده

اېسکـــــــــی دفتر بوکونیمدن گۉزه لدی

توتسین قۉلدن او مــــــزارگه ایندیرسین

چونکه حیات بو دردلر لــــــه اوزه لدی

 

    آگاهلنتیریش!

    نېگه بو شعرده «گۉزل» نی «گۉزه ل» یازدیم؟ عزیز تیلداشلریم «گۉزل» سۉزنینگ ایچیده «ه» سېسی هر پیت بار لېکن خلق ایچی گپیرگنیمزده بو سېس ضعیف لشه دی؛ مېن اېسه شعرنینگ قافیه سی اوچون «ه» سېسی نی کوچلی شکلده کېلتیردیم.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«لش» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

آت، صفت و روشلردن فعل یساوچی «لش» قۉشیمچه سی، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉز بیلن قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

صحبتلشماق؛ صحبت + لش + ماق = صحبتلشماق؛

دوستلشماق؛

قیینلشماق؛

سییره کلشماق کبی.

یسلگن فعللردن حرکت نامینی یسه گنده «له» قۉشیمچه سی اۉزیدن آلدین کېلگن سۉز بیلن قۉشیله دی، اوندن کېیین «شیش» تاووشی علیحده یازیله دی.

اۉرنکلر:

صحبتله شیش؛ صحبت + له + شیش = صحبتله شیش؛ بو گپگه له سېس و شیش سېس نینگ آره سیده «ه» سېسی کوچلی قالگن، بونینگ اوچون «ه» سېسی اۉز حرف نینگ سېسی بیلن یازیلگن.

دوستله شیش کبی.

عکس حالده سۉز شکلآ چوزیلیب کېته دی. بوندن  تشقری «شیش» قۉشیمچه سیگه اېگه لیک و کېلیشیک قۉشیمچه لری قۉشیلگنده، کېلیش حالتلرینی کۉرسته دی؛

اۉرنکلر:

دوستله شیشینی؛ دوست + له + شیش + ی + کېلیشیک قۉشیمچه سی یعنی «نی» = دوستله شیشینی؛

صحبتله شیشیمیز؛

صحبت + له + شیش + یمیز یعنی اېگه لیک قۉشیمچه سی = صحبتله شیشیمیز.

 

    «یلله» قۉشینچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه بعضی تقلید سۉزلردن فعل یسه یدی؛ بو حرکت نی، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه اوزینی قۉشیب بجره دی.

اۉرنکلر:

بیزیلله ماق؛ بیز + یلله + ماق = بیزیلله ماق؛

تیزیلله ماق؛

تیرسیلله ماق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

107 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (هر ایش نی گمان سیزلیک بیلن قیلگین، اۉتگن کوندن درس چیقریب!)

 

هما قوشیم اوزاغلردن اېســـــــــله یدی

یاریم اوچون حــسیم اېسدن سېسله یدی

ییغلمه سن کومیر کۉزلــــــــی کېله دی

کیپیریکلری قاشگه تېگسه دنیا اوندن ـ

توسله یدی 

مېن قلُ لیککه راضی بۉلگن اگرــــــــ

سلطانیم بۉلسه

بو هوس دور عشقدن بو دل اېسله یدی

او گل بۉلــــسین باغچه سیگه مېن بلبل

سلطانیم دېب بو دل اونگه سېســله یدی

 

    آگاهلنتیریش!

1. سره دن؛ معمولی دن.

2. یالغیز؛ کیمسه سی بۉلمگن؛ یکّه.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«یره» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب، بعضی تقلید سۉزلردن فعل یسه یدی.

اۉرنکلر:

یرقیره ماق؛ یرق + یره + ماق = یرقیره ماق؛ (یاقتی بیریچی؛ درخشیدن)

زیرقیره ماق؛

یلتیره ماق؛

مولتیره ماق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

108 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (دوستلیک، تانیلمگن میوه گه اۉخشیدی، ېیگندن کېیین مزه بېره دی!)

 

کۉزله دیم هو گۉزل نی قوماش کېلتیردیم

کېتمه گن دردلریم نـــــــی آچیب اۉلتیردیم

نی اویت بار او گلده نــــی دردسیز حیات

اونینگ اوچون دردلر لـــه دلنی یولدیردیم

گللرده بلبل آنـــــــــــــی عشق پیشکن آنی

گل سیز بۉلیب قاووریلدیم قه قه اۉلدیردیم

اوندن محبوب بیر کـــېلین دل ایستمه یدی

میده میده اوریلدیم خوشلــــــــی یولدیردیم

یاغمه دی بهاریمدن ایــــــس بېرگن ایشیم

قاره بولوت کــــــــــبی من بهار اۉلدیردیم

سوســــگه بېریلدی بو دل مېندن بۉلمه دن

کېلمه دی امیدلری ییغلب اۉلـــــــــــتیردیم

کۉزگه بېردیم گۉزل نی دل نــــی ییغلتیب

وفا نی اۉیلمه دن غم نــــــــــــی کېلتیردیم

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«ه» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

آت، صف و تقلید سۉزلردن فعل یساوچی «ه» قۉشیمچه، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

قانه ماق؛ قان + ه + ماق = قانه ماق؛

سنه ماق؛

بوشه ماق؛

قیینه ماق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

109 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (تۉغری انسان هر یېرده حقیقت نی ایته دی، عقلی انسان اېسه مناسب یېرده!)

 

بیر فقیرنـــــــــــــــــــی کۉردیم جاده کنارده

چاره سیز بۉلـــــــــگن اېدی اۉیلب او یېرده

یاش ایچیده ییغله دیم حالی نـــــــــی کۉریب

فرم پارچه لباس لــــــــــــه ساووق او قارده

سۉره شتیردیم حالی نـی نېدن مونده ی دېب

اۉزتدی دیپلمه نـــــــــــــــی دردیم بو کارده

اوقیدیم حیاتیم نــــــــــــــــی بونینگ ایچیدن

تاپالمه دیم حیات نــــــــــــی توشگنیم خارده

نه ایشیم بار نه بیر هوش قۉلـــــــیمگه دپلیم

بو حالـــــــــــــیم دور بو کار ده بختیم قارده

بواولـــــــــکه نینگ دردلری باشدن بېریلگن

جاهللر عالم بۉلـــــــــــــــــــگن عالم کنارده

 

آگاهلنتیریش!

  1. سناق؛ بیرته لب یا دانه لب حسابلش.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    «ه» قۉشیمچه سی «ی» یاردمی بیلن؛ نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه، سناقلی صفت و روشلردن فعل یسه یدی. «ه» قۉشیمچه سی اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی، اوندن کېیین «ی» قۉشیمچه سی «ماق» بیلن قۉشیلیب ایری یازیله دی.

اۉرنکلر:

تاره یماق؛ تار + ه + ی + ماق = تاره یماق؛ (تار بۉلگن)

قاره یماق؛

کۉپه یماق؛

کېکسه یماق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

110 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (کوچ و بایلیگینگ اگر دوستلرینگنی کۉپیتیرگن بۉلسه خرسند بۉلمه، اوشنچه دشمنلرینگنی کۉپیتیرگن بۉله دی!)

 

قاره رتیم حیاتیم نــــــــی هر آقشام ایچه من

سېویلمه دن سېوماغنینگ جفاسیدن قاچه من

مینگ بیر جفانـی چېکدیم قاچالمه دیم اوندن

دلیم اونینگ لـه تولو ایچیمدن درد ساچه من

ایقیرگن بو دلـیم دور چاره سیز بۉلگن دېب

چاره سیز بو حالـیمگه زهر بۉلسه ایچه من

او بۉلمسه یشم نـــــــی خدا بوزسین حقیمدن

بو دلدن بودعا دور اونینگ اوچون ایچه من

اوزاققه ـ ده او بۉلـسه روحیمینگ ایچیده او

اییرلــی چاره اېمس یوره ک دردی آچه من

قاره بخت توشکن مېنگه وفاسیزلی بیتیردی

وفاسیزلــــــــــی قۉلیدن زهری نی ایچه من

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    وو («او»)؟ (ایکّی واو نینگ منطق قۉللنیشی؟ و الف بیلن واو؟)

شو جمله: «ساتووچی بهادر، باله لر اۉیینچاغی ساته دی.»                       

ایکّی «وو» اۉزیدن آلدن کېلگن سۉزگه قۉشیلیب «چی» قۉشیمچه سی بیلن حرکت نامی نی یسه گن.

باشقه اۉرنکلر:

اوچووچی؛ اوچ + وو + چی = اوچووچی؛

هیداوچی؛ هید + او + چی = هیداوچی؛ بو حرکت نامی، «الف بیلن واو» سۉزگه قۉشیلیب «چی» قۉشیمچه سی بیلن یسه لگن؛

تینگلاوچی؛

یشاوچی؛

ساغووچی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

111 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (زحمتسیز کېلگن بایلیک قارگه اۉخشیدی، آز ایسّیققه اېریب کېته دی!)

 

هو کۉنگیل بوقۉلـــینگندن ششیردیم نیره کېته ی؟

دنیاده گۉزل کۉپ دور بېرمســـــلر قیره کېته ی؟

کېل کۉنگیل آرام بۉلـگین هربیر باققه اوچمه گین

چاپماغدن مېن چرچه دیم دردیمنی سـۉره کېته ی

اېسکی دردلر بیتمه دن ینگی نـــــی سېن آچه سن

دردلرین سېن اوستیده صبرنـــــــــی اوره کېته ی

یازوو یازدی تقدیره کونلی کونلــــــــــی هر یېره

مېن توشدیم سیزتوشمه ین بیلمی من نیره کېته ی

کېل کۉنگیل آرام بۉلــگین تاغ و تاشگه اوچمگین

هر یېره گۉزل کۉپ دور بېرمسـلر قیره کېته ی؟

 

    تیل بېلگی سی دوامی:

    «ووچی» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

«ووچی» قۉشیمچه سی اساسدن اَنگله شیلگن حرکتنی، بجرووچی شخص نی یا نرسه نی بیلدیرووچی آت یسه یدی.

اۉرنکلر:

اوچووچی؛ اوچ + وو + چی = اوچووچی؛ (خلبان)

ساغووچی؛

ساتووچی کبی.

«اوچی» قۉشیمچه سی خودّی «ووچی» قۉشیمچه سی ده ی حرکت قیلیب، بیلدیرووچی آت یسه یدی و شونده ی حرکت قیلیشه دی:

اۉرنکلر:

هیداوچی؛ هید + او + چی = هیداوچی؛ (یېر هیداوچی؛ دهقان)

تینگلاوچی؛

یشاووچی کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

112 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (کوچسیز لیدر تازه فکرگه قرشی خوش کۉر اېمس!)

 

توشــدیم مېن گل باغینگه قیز من غریب من

تاقیلـــــــــــــدیم ایاغینگه قیز من غریب من

ایسته دیم بېرمه دیلر دلـــــــــــــــــیم یغی ده

اییلدیم مېن داغینـــــــــگه قیز من غریب من

بیر دفعه کــــــــــۉردیم سېنی دلدن اوریلدیم

گۉزل لـــــی بو ساغینگه قیز من غریب من

سۉره دیم بو نیردن دور ملــــــــــــک مثالی

توشــدیم مېن گل باغینگه قیز من غریب من

اۉلدیره ر سودا مېنی اگر کـــــــــېلمه سنگ

کویدیم مېن بو داغینگه قـــیز من غریب من

کېلــگین سن قاچره ی من اگر که سېوسنگ

تسلــــــــــیم من ایاغینگه قیز من غریب من

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«چاق» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

اۉزلیک نسبتیده گی فعلدن، صفت یساوچی «چاق» قۉشیمچه سی، اساسگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

قیزغنچاق؛ قیزغن + چاق = قیزغنچاق؛

اېرینچاق؛

اۉرینچاق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

113 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (کېییم اېگه دن او پیت قیمتلی بۉله دی اېگه انسانلرنینگ آلقیشیگه توتیلگن بۉلسه!)

 

دامله دامله یاش کۉزیمده بیرـ ده او بار بیرـ ده یار

ایکّــــــــــی کۉزیمین ایچیده لاله بۉی لی بیر بهار

سودا توشکن بوباشیمگه اوکۉریلـــگن بو یاشیمگه

هم یازیمگه هم قیشیمگه سنبل ایســــــــــلی نوبهار

خیالیمگه او توشیمگه گل بۉلـــــــگن او هوشیمگه

بیر ارغوان چیچیک بۉلیب مېنی مېندن آلــگن بار

یۉلی بۉلگن ایزلی ایزلی، عشقدن فکریم بۉلگن ـــ

دوزلی

او کېلمسه یۉلم توزلی دلیم اونگه بۉلـــــــــگن تار

دوا او دور دارو او دور دلین علاجی ـ ده او دور

اونگه بۉلگن جوهراوچون دل پارله گن تازه بهار

 

آگاهلنتیریش!

1. یانسیتگن؛ انعکاس بېرگن.

2. سناق؛ سنه ماقدن آلینگن.

3. دېیرلی؛ ارزشلی.

4. تورکوم؛ گروه؛ دسته.

تیل بېلگی سی  دوامی:

 

«چه» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

1ـ بو قۉشیمچه سناقلی سۉزلردن صفت یسه یدی و سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

روسچه؛ روس + چه = روسچه؛

المانچه؛

تورکچه؛

اۉزبېکچه کبی.

2 ـ بو قۉشیمچه فعلدن باشقه دېیرلی همه تورکومگه عاید سۉزلردن، روش یسه یدی.

اۉرنکلر:

خاتینچه؛ خاتین +  چه = خاتینچه؛

بونچه؛

شونچه کبی.

3 ـ بو قۉشیمچه آتلرنینگ کیچره یتیریش شکلینی هم یسه یدی.

اۉرنکلر:

باغچه؛ باغ + چه = باغچه؛

کتابچه کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

114 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉیله ماق عقل نینگ ایشی، اگر خیاللی بیلیملر بیلن بۉلسه، ینگی دنیانینگ یره تیشیگه سبب!)

 

بیر قره دیم لال بۉلدیم جن مــی سن انسان می سن؟

یا که یوزینگ گل مثاللی حقیقی شیطان مـــــی سن؟

بۉی پوستینگ بۉلــــــمگن انسانده رخینگ بیر پری

سان که جنتدن توشیب سن جنتلی بیر جان مـی سن؟

کۉزلرینگنینگ نوری توشسه پارله یدی یولدوزکبی

سۉزله سنگ یوره گنی آلر یوره ککه درمان  می ـ

سن؟

لبلرینگدن جان کېلر، جان بېرسه باده ـــــــــ باده لب

لبرینگنینگ باده ســــــی له بوجانگه جانان می سن؟

سانکه قویاش پارله گن دور قیزیل آلــــمه یوزینگدن

اېله گن او نور نی سیپکن یاکه بیر داستان می سن؟

قالمه دی طاقت دلـــــــــــیمده توشدی سېنگه گرفتار

اوریلدیم مجنون مثالـــــــی یا ایسلی ریحان می سن؟

بو قدر گۉزل بۉلیشنی بیلیدینگ مـــــــــــی رخیدن؟

اۉزله دیم مونده ی گۉزلنی یاکه بیرشیطان می سن؟

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«لرچه» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی و روش یسه یدی.

اۉرنکلر:

مردلرچه؛ مرد + لرچه = مردلرچه؛

دوستلرچه؛

وحشیلرچه کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

115 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉیلمه دن اۉرگنسنگ امر نی بجرگن سن، اۉرگنمه دن اۉیله سنگ شیطان گه آرقه داش سن!)

 

آی باتدی تاپیلمس می بوسودا کۉریلمس می؟

کۉزلریمین ایچیدن بوسـېوگی سۉریلمس می؟

شکر آلـــــــــــــــماققه کېلدیم یارنی کۉرماققه

آچسین کۉنگیل نــــــی او یار اونی سۉرماققه

کۉرسین که حالیم سۉلــــــگن غمگه بۉکیلگن

آی لر بۉلدی کۉرمه دیم باشیم اېگیلـــــــــکن

قره مــــــــی دی بو غم بو ـ غم باشدن آشدی

الله الله دېمسم غــــــــــــــــــــــم بۉلیب تاشدی

بو جـــــــــــــــــــــفا نېگه آلله یار او اوزاققه؟

اوزاق یۉلدن کېلدیم کــــــــــــۉرمه یدی حققه

مېن که کۉرماققه کــــــــــــېلدیم او نی آلماققه

شکر دېب شکر ترتیب حـــــــــال نی بیلماققه 

 

    آگاهلنتیریش!

    1. اېریشماق؛ هدفگه بارماق؛ قۉلگه کېلتیرماق.

    تیل بېلگی سی دوامی:

 

    «قاق» قۉشیمچه سی؟ («غاق»)

بو قۉشیمچه فعل نینگ نېگیزیگه قۉشیله دی، اوندن، صفت یسه یدی.

اۉرنکلر:

اویوشقاق؛ اویوش + قاق = اویوشقاق؛  اویوش بیر یېرگه ییغیلگن معنی بېره دی. اگر اویوشدی بۉلسه فعل شکلینی آله دی. فعل شکلینی آلمه دن «قاق» بیلن یازیلیب اویوشقاق نی یره ته دی.

یاپیشقاق؛

قاچقاق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

116 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (دوستلرنینگ آرقه سیدن دوستلرنینگ یامان گپی، دشمنینگ نیتیدن یامانراغ!)

 

سېسسیز بۉلدی حیاتیم سېسینگ مېنگه کېلمه دی

ایچینگده گــــی حسلرینگ بو حالیم نی بیلمه دی

آی گـــینه م دېدی یوره ک جفادن بۉلدی تیره ک

یانسیگن جفالرینگ یوره گدن سیلــــــــــیلمه دی

سېودیم مېن امیدیم نــــی دردیم بیلن دردینگ نی

دردن باشقه ایلمه دی دردگه مرهم کـــــېلمه دی

هوسیم نــــــــــــــــی ییتیردیم امیدیم نی بیتیردیم

سېسسیزلیککه مېن قالدیم عقلینگ بونی ـــــــــــ

بیلمه دی

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«لب» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه اساساً آتلردن، شونینگدېک مقدار و وقت بیلدیرووچی سۉزلردن روش یسه یدی.

بو قۉشیمچه اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

ایشلب؛ ایش + لب= ایشلب؛ ایشلب کېلدیم.

آیلب؛ آی + لب = آیلب؛ آیلب قره دیم کېلمه دینگ.

ییلب؛

اذانلب؛

مترلب؛ قوماشنی مترلب آلدیم.

گرامرلب؛ گرامرلب اۉقیدیم کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

117 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (خطا بیلماق پسند بۉلمسه، تۉغریلی قنده ی کېلسین!؟)

 

بوکون دوست پاره له گن ینه کۉنگیل خوش اېمس

هر یان نی یره لــــــه گن باشیمده گی هوش اېمس

درد چېکدیم حسرتلردن باشـــگه توشکن دردلردن

زهرگــــــه توشدیم اوندن بو بیر گۉزل ایش اېمس

آققن ســـــــــوو کبی بۉلگن دردلریم تۉلیب تاشگن

او ظالمین قۉلیدن دردن دلــــــــــــــــم بوش اېمس

نیمه یاپسم بو حـــــــــــــــالدن؟ اوریلگنیم او بالدن

بازی بازی اۉیینه گن کۉنگیل ینه خــــــوش اېمس

کیمگه ایتسم دردیم نی ساووق هوا ســــــردیم نی؟

هوشسیز بیرحالگه توشدیم دردلریم خاموش اېمس

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«(ا) ر» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه اَیریم صفتلردن فعل یسه یدی. بو قۉشیمچه اونداش تاووشی بیلن توگه گن نېگیزلرگه «ر» سېس شکلده قۉشیلیب، نېگیزده گی «اَ» حذف بۉلیب، فتحه بیلن تلفیظ بۉله دی.

بو قۉشیمچه اونلی تاووش بیلن توگه گن نېگیزلرده ـ ده «ر» سېس شکلده قۉشیله دی.

قۉشیلگنده، قۉشیمچه ده گی «اَ» حذف بۉله دی.  

اۉرنک:

آقرماق؛ آق + ر + ماق = آقرماق؛

آقارماق شکلده یازیلمه یدی چونکه «ق» حرف و «ر» حرف نینگ اۉرته سیده ضعیف لشگن «ه» سېسی بار، او سېس «ق» حرفینینگ ایچیدن یره تیله دی چونکه سېسلی آواز «ق» حرفنینگ ایچیده بار.

تیل بیلمه گن بعضی شاعرلریمیز بونده ی سۉزلرگه «الف» سېسی بیلن سېس بېره دیلر.

الف سېسی، سۉزلرنینگ تیلگه کېلتیریش بیچیمی نی قېیینگه تشلب «ادبیاتچی شکلده» او شاعرنی کۉرسته دی چونکه جامعه گه او شکلده بیر رواج بېریلگن! بو کۉرستیش تاتلی آنه تیلیمیزنی خلقیمیزگه قېیین تیل شکلده یانسته دی «بو بیر فلاکت!» 

کوکرماق؛

قیسقرماق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

118 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (علم بیلن بیلیم بایلیک اېمس، بایلیک اوچون بیر سبب، اگر قۉللنیشنی بیلسنگ!)

 

خدادن تیله گن من کــــــــــــولمسین گۉزل یوزی

کۉنگلیمده سېسسیز دردلر ییغله سن نازلی کۉزی

بېرمه دی حضور مېنگه بوزیلدی دلـــــــیم اونگه

اگر باشقه گـــــــــه کېتسه بوزیلسین اونگه دوزی

اۉزله گن هربیرکیشی سـۉنگه یارگه کېلمس می؟

کېلمه دی ظالــــــــم اۉزی قره ب باقمه دی ایزی

سینه که یره بۉلسه ایستک کېلمی مـــــــی باقسه؟

کېلمسه او دلی له قانه سین ایکّــــــــــــــی کۉزی

یا که کېلسین سېوگـــــــــــی له مرهم لی همتی له

یا که اۉلــسین بو عشققه، چاره سیز بۉلیب اۉزی

 

آگاهلنتیریش!

1. ېاقېشگن؛ مناسب بۉلگن.

2. حسیب؛ بزرگوار.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«سیره» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه بعضی آتلردن و «سېن» ضمیریدن فعل یسه یدی. بو قۉشیمچه، اۉزیدن الدین کېله دیگن سۉزگه قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

قانسیره ماق؛ قان + سیره + ماق = قانسیره ماق؛  (قان بیر آت)

سېنسیره ماق؛ سېن + سیره + ماق = سېنسیره ماق کبی. (سېن ضمیر بیلن فعل یسه لگن)

دوامی شعردن سۉنگره.

 

119 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اۉرگنماق اچّیق ـ ده بۉلسه، شیرین کامی بار!)

 

کۉنگیل تاغی ییغلر ییغلر باران بۉلـــــــــگینچه

آقر جاندن جان ایچیدن توفان بۉلـــــــــــــگینچه

بیلمس کیمسه مونده ی دلدن یره لی حــــــــالدن

توفان دردی یار یانیدن بیان بۉلـــــــــــــــگینچه

بیر یۉل بار دور دل ایچیدن کۉرمه یدی هوگل

یۉلگه توشکن یاری اوچون ویران بۉلــــگینچه

رضا بۉلمه گن باغچه دن گــــــــــللر تیریلمس

رضاسیز او باغچه گه درمان بۉلـــــــــــگینچه

سحر وقتی غریب بلبل ییغلـــــــــــــــسه غمدن

آوونه دی یاردن بیر لطف روان بۉلـــــــگینچه

 

تیل بېلگی سی دوامی:

«داش» قۉشیمچه سی نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه آتدن آت یسه یدی. «داش» قۉشیمچه سی، اۉزیدن آلدین کېلگن سۉزگه، قۉشیلیب یازیله دی.

اۉرنکلر:

قیغوداش؛ قیغو + داش = قیغوداش؛

سرداش؛

قرینداش کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

120 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (ایستگینگ بۉلر می همه سېنینگ اۉیله یشنگگه کېلسه؟! خوشلی، اۉرتاق اۉیله ایشنینگ آشی دیر!)

 

نیمه قیلدینگ اوحیات بیرکون خوشلی بېرمه دینگ

کېلگن پیتیمدن باشلب یخشـی کونگه سورمه دینگ

بیر سېوگلــــیم بار اېدی اونی ـ ده اۉزینگ آلدینگ

جانیمدن جان نی آلیب دوستلـیک کۉزگه ـــــــــــــ

کۉرمه دینگ

ایشان که کېلـــــــــــگنیمدن مینگلر پیشیمان بۉلدیم

چونکه بو غریبینگه، بیلیب خوشلـــی بېرمه دینگ

چله لــــــی اضطراب نی پشیریب مېنگه بېردینگ

هیچ بیر هوس کونمده مېنگه گل نــی تیرمه دینگ

آخر ایتکین دردینگنی نېگه بېردینگ بو درد نـــی

چاره سیز حاللریمگه هیچ بیرمرهم سـورمه دینگ

بې چاره قیلدینگ مېنی دردگه تشلب یۉلــــــینگگه

یره بۉلـــــــــــــــگن دواسیز یره دوا اورمه دینگ

 

آگاهلنتیریش!

1. قوییده گی؛ فارسچه سی: به مثال زیر.

2. یومشاق؛ ملایم.

3. قتّیق؛ ملایم بۉلمه گن.

 

تیل بېلگی سی دوامی:

    «ک»(«یک»، «وک)، «ق» («یق»، «وق») قۉشیمچه لری نیمه دیر؟

بو قۉشیمچه لر فعلدن آت یسه یدی قوییده گی دېک:

الف) آخریده اونلی تاووش بۉلگن یومشاق نېگیزگه «ک» طرزیده قۉشیله دی.

اۉرنک:

کوره ک؛ کوره + ک = کوره ک؛ کور+ ه + ک = کوره ک؛ ساچیلگن نرسه نی توپله ماق اوچون واسطه!

«ر» و «ک» حرفلرنینگ آره سیده کوچلی «ه» سېس بار بونینگ اوچون بونده ی سۉزلرده «ه» حرفی یازیله دی زیرا هر بیر هجاگه بیر سېسلی آواز بۉلیش شرط.

ب) آخریده اونداش تاووش بۉلگن یومشاق نېگیزگه «یک» طرزیده قۉشیله دی.

اۉرنک:

کوریک؛ کور + یک = کوریک (نمایش)؛ اگر «یک» طرزیده قوشیلمسه «ر» حرف و «ک» حرفی سېسسز حرفلردن، بولرنینگ سېسلی آوازلری «کوچلی ـ ی» سېسی نی بېرالمه یدی.

ج) آخریده اونلی تاووش بۉلگن قتّیق نېگیزیگه «ق» طرزیده قۉشیله دی.

اۉرنک:

تراق؛ ترا + ق = تراق؛ تر+ ا + ق = تراق؛

بو نېگیزگه «a سېس که الف سېسلیدن یره تیلگن، تیلگه جوده کوچلی شکلده کېله دی» «ترا» شکلده؛ «ق» سېس علاوه بۉلگنده «تراق» یره تیله دی.

سوراق کبی.

د) آخریده اونداش تاووش بۉلگن قتّیق نېگیزگه «یق» طرزیده قۉشیله دی.

اۉرنکلر:

توسیق؛ توس + یق = توسیق؛

توسگه «س» سېس کوچلی شکلده تیلگه کېله دی اوندان سۉنگره «ی» سېس خودّی «س» سېسگه اۉخشه گن کوچلی شکلده تیلگه کېله دی اوندن سۉنگره «ق» سېس تیلگه کېله دی «توسیق!»  

سالیق؛ بونده «ل» سېس کوچلی شکلده...

قاچیریق کبی.

ر) آخریده اونداش تاووش بۉلیب ترکیبیده لبلنگن تار «او» اونلیسی اشتراک اِېتگن قتّیق نېگیزگه «وق» طرزیده قۉشیله دی.

اۉرنکلر:  

یوتوق؛ یوت + وق = یوتوق؛ یوت نینگ «ت» سېسی کوچلی شکلده تیلگه کېلگن، اوندن سۉنگره «وق» سېس کوچلی بچیمده قوشیلگن.

اوچوق کبی.

دوامی شعردن سۉنگره.

 

121 ـ گلباغچه دن گللر، تیل بېلگی سی بیلن

 

    (اوزون یشمدن قیسقه یشم که ایچی تۉله بۉلسه، شیرین دیر!)

 

یالغیز من افق افق عقلـیمگه توشدی لیلا لیلا باقیشی

یاقدی غربت دیارده عقل آلــــــــــــیب نقیشی نقیشی

بدنگه حســـــــــــــــــــرت چوکدی خیالده لیلا قیزی

روحیمگه دردنی بېردی خاطره لـــــی آقیشی آقیشی